Từ miền núi phía bắc xa xôi, theo bước chân những người đi xây dựng vùng kinh tế mới, đồng bào Tày, Nùng đã mang theo cả kho tàng văn hóa dân gian phong phú của mình đến với Tây Nguyên, trong đó có nghệ thuật trình diễn múa sư tử mèo.
Theo quan niệm của người Tày, Nùng, sư tử là linh vật tượng trưng cho sự thịnh vượng, bình an. Mỗi bước chân của sư tử mang theo phúc lộc, xua tan tà khí, đem đến niềm vui và hy vọng. Vì vậy, trong các dịp lễ hội như Lồng tồng, cầu mùa, mừng nhà mới hay mỗi độ Tết đến, xuân về, hình ảnh sư tử mèo uyển chuyển trong tiếng trống rộn rã đã trở thành nét đẹp không thể thiếu.
Điều làm nên sự khác biệt của múa sư tử mèo chính là tạo hình. Sư tử mèo của người Tày, Nùng mang dáng dấp gần gũi với con mèo, một loài vật quen thuộc trong đời sống. Đầu sư tử được chế tác thủ công từ tre, gỗ, đất sét, giấy bồi... với nhiều công đoạn tỉ mỉ. Sau khi tạo hình, nghệ nhân tiến hành sơn vẽ, trang trí hoa văn rực rỡ, gắn thêm lông, vải màu để hoàn thiện. Mỗi đầu sư tử mang một sắc thái riêng. Một chiếc đầu hoàn chỉnh thường có đường kính khoảng 60 cm, sinh động với mắt to, miệng rộng, râu dài và ba chiếc sừng nổi bật, tạo nên vẻ ngoài dữ tợn. Thân sư tử được may bằng vải nhiều mầu sắc, dài khoảng 2m, giúp người múa dễ dàng thực hiện nhiều động tác.
Múa sư tử mèo cuốn hút bởi những động tác mạnh mẽ, dứt khoát. Người múa phải có sức khỏe, sự dẻo dai và kỹ năng thuần thục để điều khiển chiếc đầu sư tử nặng nề, thực hiện các động tác như xuống tấn, đi đường, múa chào, kính bái thần linh; xen kẽ là các bài quyền, thế võ, biểu diễn binh khí như kiếm, gậy... thể hiện tinh thần thượng võ và ý chí kiên cường của cộng đồng.
Trong một đội múa sư tử mèo, vai trò của người múa đầu sư tử, nhất là đầu đen có ý nghĩa rất quan trọng. Đây là vị trí dành cho những nghệ nhân dày dạn kinh nghiệm, có khả năng điều phối cả đội hình và am hiểu sâu sắc nghi lễ truyền thống. Trước mỗi dịp biểu diễn lớn, lễ cúng sư tử được tiến hành trang trọng, thể hiện sự tôn kính đối với tổ nghề và thần linh. Âm thanh cũng là yếu tố quan trọng tạo nên sức sống cho điệu múa. Tiếng trống dồn dập, tiếng chiêng ngân vang, hòa cùng nhịp chũm chọe, thanh la... tạo nên bản hòa tấu rộn ràng giữa núi rừng. Trong không khí ấy, từng bước nhảy của sư tử mèo như hòa quyện với nhịp sống cộng đồng, khơi dậy niềm tự hào và tinh thần đoàn kết.
Ngày nay, tại nhiều địa phương ở Lâm Đồng có đông đồng bào Tày, Nùng sinh sống, các đội múa sư tử mèo vẫn được duy trì đều đặn. Những nghệ nhân cao tuổi vừa là người giữ lửa, vừa truyền dạy cho lớp trẻ. Từ những buổi tập luyện giản dị nơi sân nhà, sân làng, các thanh thiếu niên dần thấm nhuần giá trị văn hóa truyền thống, thêm yêu và tự hào về bản sắc dân tộc mình.
Múa sư tử mèo là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, hội tụ những giá trị tinh thần đặc sắc của người Tày, Nùng. Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều loại hình văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc gìn giữ và phát huy múa sư tử mèo càng trở nên ý nghĩa.
Giữa đại ngàn Tây Nguyên, tiếng trống của múa sư tử mèo vẫn vang lên như lời nhắc nhở về cội nguồn, về sức sống bền bỉ của văn hóa dân tộc. Những bước múa mạnh mẽ trong sắc màu rực rỡ đã làm đẹp thêm đời sống tinh thần của người dân, tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng, giàu bản sắc.
