Giữa dòng chảy hiện đại đang len lỏi đến từng buôn làng, người Dao đỏ ở Lâm Đồng vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc trưng. Những nghi lễ truyền đời không chỉ tồn tại như tập quán sinh hoạt, mà đã trở thành sợi dây kết nối cộng đồng, hun đúc ý thức gìn giữ cội nguồn. Một trong những minh chứng rõ nét trong bảo tồn văn hóa truyền thống là lễ cưới của người Dao đỏ.
Theo quan niệm truyền thống, lễ cưới không chỉ là việc riêng của đôi trai gái mà là sự kiện trọng đại của hai họ và cả bản làng. Lễ cưới thường tổ chức vào mùa khô khoảng từ tháng 10 đến tháng 12 âm lịch, khi nương rẫy đã thu hoạch xong, tạo điều kiện để đồng bào chung vui, chia sẻ. Trong lễ cưới của người Dao đỏ, thầy cúng được xem là cầu nối giữa con người với tổ tiên và thần linh. Trước lễ đón dâu, thầy cúng thực hiện nghi thức báo cáo tổ tiên, cầu chúc cho đôi vợ chồng trẻ nên duyên thuận hòa.
Quá trình cô dâu về nhà chồng, thầy cúng sẽ thực hiện các nghi thức truyền thống nhằm cầu mong cuộc sống hôn nhân êm ấm, suôn sẻ. Bà Đặng Mùi Lai, người Dao đỏ sinh sống tại xã Đắk Mil cho biết: “Giữa đường, thầy cúng làm lễ ở một khoảng đất trống để cầu may cho đôi trẻ. Người Dao tin rằng phải gạt bỏ điều xấu trước khi về nhà chồng thì cuộc sống hôn nhân mới thuận hòa”. Nét độc đáo trong lễ cưới là cô dâu được nhà gái chủ động đưa sang nhà chồng trong trang phục truyền thống.
Khi cô dâu về đến nhà trai, nghi thức đầu tiên là được mời trà, mời rượu theo phong tục truyền thống. Đây vừa là lời chào mừng cô dâu mới, vừa thể hiện sự trân trọng và gắn kết giữa hai bên gia đình, trước khi các nghi lễ tiếp theo được tiến hành. “Không khí đám cưới của người Dao đỏ luôn rộn ràng với tiếng nói cười, tiếng khèn, tiếng trống cùng những làn điệu dân ca truyền thống. Mâm cỗ cưới được chuẩn bị chu đáo với các món ăn đặc trưng, thể hiện sự hiếu khách và tinh thần cộng đồng.
Đám cưới không chỉ là niềm vui của hai gia đình, mà còn là dịp để cả bản làng sum họp, sẻ chia hạnh phúc”, bà Đặng Mùi Lai chia sẻ. Nếu lễ cưới của người Dao đỏ đánh dấu khởi đầu của đời sống gia đình, chứa đựng bề dày văn hóa, lịch sử và tinh thần cộng đồng bền chặt thì lễ cấp sắc lại là cột mốc trưởng thành của người nam giới, là khát vọng vươn lên, chứng minh bản thân của đàn ông người Dao, khi đã đủ tư cách đảm đương trách nhiệm với gia đình và cộng đồng.
Ông Đặng Chòi Sinh, Trưởng thôn Đắk Ri, xã Krông Nô cho biết, lễ cấp sắc thường tổ chức khi con trai từ 10 tuổi trở lên và vào thời điểm nông nhàn. Gia đình chuẩn bị lễ vật, lương thực để mời họ hàng, chòm xóm. Tùy điều kiện, nghi lễ có thể diễn ra trong một đến vài ngày; riêng cấp sắc 12 đèn kéo dài hơn với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống. “Qua nghi lễ, người được cấp sắc được răn dạy phải sống có trách nhiệm, biết kính trên nhường dưới, giữ gìn danh dự dòng họ”, ông Sinh nhấn mạnh.
Ngày nay, trong quá trình giao thoa văn hóa, bối cảnh đời sống kinh tế-xã hội chuyển biến, đồng bào Dao đã chủ động rút gọn, lược bỏ những thủ tục không còn phù hợp, giảm bớt chi phí so với trước đây, nhưng giá trị cốt lõi vẫn được giữ gìn. Bà Đặng Mùi Viện, xã Krông Nô cho biết, trước đây, mỗi khi làm lễ cấp sắc, gia đình phải chuẩn bị từ 2-3 năm. Đầu tháng Chạp vừa qua, gia đình bà tổ chức lễ cấp sắc 3 đèn cho con trai.
Qua sự vận động của trưởng thôn và thầy mo, gia đình chỉ làm lễ đơn giản, gói trọn trong 1 ngày với sự tham dự của anh em trong dòng họ. Tuy nhiên, lễ vẫn giữ được sự trang nghiêm, bảo đảm ý nghĩa giáo dục truyền thống. Thời gian qua, bên cạnh công tác bảo tồn, phát huy những nét đẹp truyền thống, chính quyền địa phương các cấp cũng đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân trong thực hành những tín ngưỡng văn hóa.
Nhờ đó, các giá trị văn hóa truyền thống được phát huy trong khuôn khổ đời sống mới. Bà Trần Thị Phượng, Phó Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội, xã Krông Nô cho biết, địa phương định hướng người dân thực hiện nếp sống văn minh, loại bỏ dần những hủ tục tốn kém, không còn phù hợp đời sống hiện nay. Nhờ vậy, nhiều nghi lễ đã gọn nhẹ hơn nhưng vẫn giữ được giá trị cốt lõi, vừa bảo đảm yếu tố văn hóa truyền thống, vừa phù hợp điều kiện kinh tế của từng gia đình.
