Đồng bào Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, vì vậy, từ xa xưa đến nay ngôi nhà dài là nơi chung sống của đại gia đình, nơi các thế hệ nối tiếp nhau lớn lên, gắn bó và duy trì phong tục truyền thống, đồng thời mang dấu ấn thiêng liêng về sự kết nối cộng đồng. Mỗi khi gia đình có thêm một thành viên nữ lập gia đình, nhà dài lại được nối thêm, tạo nên không gian rộng lớn.
Chị H’Săn Niê ở buôn Yao, xã Ea Tul cho biết: Được dựng từ những nguyên liệu quen thuộc như gỗ, tre, nứa.., nhà dài truyền thống của người Ê Đê mang vẻ mộc mạc nhưng vẫn tinh tế. Từng cột nhà, tấm sàn, bức vách đều chứa đựng ký ức và hơi ấm của nhiều thế hệ. Đây cũng là không gian diễn ra các hoạt động quan trọng của đại gia đình như: Họp gia đình, tổ chức nghi lễ vòng đời, lễ hỏi, cưới, diễn tấu cồng chiêng, hát kể sử thi, sinh hoạt cộng đồng...
Về không gian trưng bày, ngôi nhà dài được thiết kế dựa trên kiến thức, ký ức và kinh nghiệm sống của những người Ê Đê, với sự tham gia của các nghệ nhân, những người am hiểu sâu sắc từng chi tiết trong sinh hoạt truyền thống. Bước vào nhà dài, du khách như được trở về với đời sống buôn làng xưa. Phía trước cửa có hai cầu thang, một dành cho khách và một dành cho người nhà khi lên, xuống.
Mỗi cầu thang có 5-7 bậc, làm bằng gỗ quý, được đẽo bằng tay; phía đầu cầu thang nơi tiếp giáp với hiên nhà được tạc hình mặt trăng lưỡi liềm, bên dưới lưỡi liềm được tạc hình tượng hai bầu vú căng tròn, tượng trưng cho uy quyền của người phụ nữ trong gia đình. Bên trong nhà dài truyền thống, các nét điêu khắc, trang trí, tạo hình đều phỏng theo mô típ chế độ mẫu hệ, tín ngưỡng phồn thực.
Không gian được bố trí gian đầu với bếp lửa nồng ấm để sinh hoạt gia đình và tiếp khách; gian cuối là bếp lửa nấu ăn của gia đình. Dọc theo hai bên tường được treo, dựng những bộ chiêng đồng, trống, ghế kpan, ché rượu cần, chiếc gùi, các dụng cụ phục vụ sản xuất, sinh hoạt trong đời sống hằng ngày… tượng trưng cho sự giàu có và tinh thần gắn kết cộng đồng, đồng thời gợi nhắc đến di sản không gian văn hóa cồng chiêng gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh người Ê Đê.
Tiếp đến là không gian sinh hoạt thường ngày của các thành viên trong gia đình. Khung dệt vải thổ cẩm, gùi, nồi đồng, chõ xôi… được sắp đặt ngay ngắn, mỗi vật dụng đều kể câu chuyện về sự khéo léo, cần mẫn và sáng tạo của người phụ nữ Ê Đê. Nghệ nhân Ama Su ở buôn Wiao, xã Krông Năng chia sẻ: “Nhà dài là linh hồn của buôn làng. Mất nhà dài là mất một phần linh hồn của người Ê Đê.
Hiện nay, do cuộc sống có nhiều thay đổi, các vật dụng để làm nhà dài ngày càng khan hiếm, đắt đỏ cho nên những ngôi nhà dài mới ngày càng ít được dựng lên. Tuy nhiên, bà con tập trung gìn giữ, bảo tồn những ngôi nhà sẵn có để linh hồn buôn làng luôn sống mãi với thời gian”. Để bảo tồn và giới thiệu rộng rãi những nét đặc sắc không gian nhà dài của người Ê Đê đến với nhân dân và du khách, Bảo tàng Đắk Lắk vừa tổ chức trưng bày không gian nhà dài trong khuôn viên bảo tàng nằm giữa lòng phường Buôn Ma Thuột.
Giám đốc Bảo tàng Võ Thị Phượng cho biết: Việc tổ chức trưng bày không gian nhà dài Ê Đê là lời cam kết mạnh mẽ của ngành văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Đắk Lắk trong việc gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống để các thế hệ mai sau vẫn còn được nghe tiếng chiêng ngân, tự hào về di sản của cha ông để lại.
Tại đây, du khách được chiêm ngưỡng hiện vật, cảm nhận ngược dòng thời gian trở về với cội nguồn, nơi văn hóa truyền thống không chỉ được lưu giữ mà còn đang sống, đang thở, đang kể chuyện bằng chính hơi thở đại ngàn.
