Vùng cao tỉnh Quảng Ngãi hiện có khoảng 20.000 đồng bào dân tộc Co sinh sống, chủ yếu tại các xã Trà Bồng, Sơn Tây Thượng, Măng Đen, Kon Plong... Với người Co ở vùng thượng ngàn, cây nêu là cầu nối giữa đất và trời, là sự kết nối vô hình giữa con người với thần linh, tổ tiên. Cây nêu (người Co gọi là gấk) trở thành biểu tượng tâm linh, có vị trí đặc biệt quan trọng xuyên suốt không gian văn hóa tín ngưỡng, đời sống người Co.
Thiên nhiên phong phú, đa dạng góp phần hình thành văn hóa nêu, phướn của đồng bào Co rực rỡ sắc màu. Gấk xa xje (Gấk xà-chiề), gấk pa-lay đu, gấk xa cô, gấk xa glák (gấk xa lát)… thể hiện trong nghi thức tế lễ cúng thần, cầu an, giã rạ, cúng lúa mới, lễ hội ăn trâu cùng nhiều lễ hội, diễn tấu cồng chiêng, múa cà đáo. Hình ảnh nghi lễ, tập tục, núi rừng, mặt trời, mặt trăng được cách điệu; nhà sàn, chim sip plít, biểu tượng hình tròn, tam giác đa dạng, thú vị như một bức tranh thiên nhiên và bản sắc văn hóa của người Co - tất cả được thu nhỏ trên nêu, phướn.
Hằng năm, nghệ nhân Hồ Văn Sinh cùng các già làng ở xã Tây Trà Bồng tạo hình trang trí cây nêu ở lễ ăn trâu hay mừng lúa mới. Theo ông Sinh, tùy không gian sống ở mỗi vùng, người Co sẽ có kỹ thuật điêu khắc và trang trí hoa văn, họa tiết khác nhau. Cây nêu thường có chiều cao từ 13-15m. Tùy lễ hội mà các loại cây nêu khác nhau và nghệ thuật trang trí, tạo hình có chút khác biệt giữa các vùng người Co sinh sống, song đều thể hiện chung niềm mong ước mùa màng bội thu và nguyện cầu cuộc sống no đủ, bình an.
Năm 2025, nghệ thuật trang trí cây nêu của người Co miền núi tỉnh Quảng Ngãi trở thành di sản văn hóa vật thể quốc gia, khẳng định bản sắc văn hóa tộc người, mang đậm dấu ấn và sức sống riêng của cư dân vùng Trường Sơn-Tây Nguyên. Văn hóa nêu, phướn gắn với nghệ thuật tạo hình, trang trí ẩn sâu trong tâm thức cùng không gian văn hóa của người Co ở miền cao nguyên.
Trong thời kỳ đổi mới và hội nhập, văn hóa cổ truyền dân tộc Co có nguy cơ mai một dần theo thời gian; được tỉnh nhận diện để có giải pháp bảo tồn và phát huy. Nhà nghiên cứu văn hóa Cao Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cho rằng: Do điều kiện xã hội thay đổi, cái cũ nếu không thích ứng với điều kiện mới sẽ dần mai một. Vì vậy, cần truyền dạy cho lớp kế cận phát triển truyền thống cộng đồng người Co, phổ biến giá trị đặc sắc của di sản trong và ngoài nước. Các chuyên gia, nhà nghiên cứu, nghệ nhân miền cao tỉnh Quảng Ngãi nói riêng và vùng Trường Sơn-Tây Nguyên nói chung cùng hỗ trợ cộng đồng, người trẻ sáng tạo, niềm say mê với nghệ thuật truyền thống dân gian-dân tộc. “Trước đây, văn hóa được bảo tồn tự nhiên trong không gian văn hóa sẵn có, tuy nhiên hiện nay, trong xã hội hiện đại cần nhiều chính sách bảo tồn, bảo vệ để không mai một theo thời gian”, ông Cao Chư chia sẻ.
Các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể quốc gia khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc hình thành theo chiều dài lịch sử, văn hóa của dân tộc. Vì vậy, cần được bảo tồn, duy trì thực hành để phát huy di sản, gìn giữ mạch nguồn, tiếp nối dòng chảy cùng thời đại mới.
