Về loại hình tiền âm nhạc trong tộc người Cơ Ho, theo nhạc sĩ Krajăn Dick ở phường Lang Biang-Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, thể thức này gọi là “hát-nói”, đã được hình thành khá sớm trong lịch sử và tồn tại cho đến ngày nay.
Ở cộng đồng người Cơ Ho, “hát-nói” có các hình thái tiêu biểu là Yalyau, Đơschrih và Nhorkon. Thể loại này có tính chất “hát như nói”, tính dị bản cao, tương đối phổ biến trong cộng đồng, nội dung mang tính nhân văn và giá trị giáo dục khá sâu sắc. Đây là những thể loại có giá trị làm tiền đề cho một dòng dân ca Cơ Ho tương đối hoàn chỉnh hình thành và phát triển.
Trước tiên là lối hát Yalyau. Yalyau, nguyên nghĩa là “ngẫm ngợi chuyện xưa”. Yalyau có thể hát từ ngày sang đêm. Có những bài Yalyau hát ba ngày đêm liền như K'Jai-Ka Lìn, Sa pur mang Ya Mòng-Dòi, K'Tằng dăm Prah...
Một bài Yalyau bao gồm rất nhiều câu. Đường nét, giai điệu giữa các câu về cơ bản là giống nhau. Mỗi câu Yalyau được bắt đầu từ âm “Ơ...ơ...” kéo dài. Nhịp điệu và khúc thức của Yalyau khá tự do. Bởi vậy, Yalyau được xem là thứ âm nhạc truyền miệng có tính dị bản và nặng tính tức hứng.
Loại hình thứ hai là lối hát Dơschrih. Nghệ nhân K'Điệp ở xã Di Linh, tỉnh Lâm Đồng giải thích: “Dơs” là nói, và “chrih” là chuyện lạ. Dơschrih là những bài hát mang nội dung mới lạ.
Có thể hiểu đó là những bài hát mà thay vì kể chuyện thì người Cơ Ho “hát” cho nhau nghe trong những cuộc đi xa để khỏe, để vui, bớt nặng nề dặm trường. Dơschrih thường không mang những nội dung quan trọng có tính giáo dục cao như Yalyau. Nội dung của lối hát này giản dị, là lời kể về dòng sông, con suối, quả núi gần buôn hay các loài vật thân quen.
Một lối hát khác là Nhorkon. Nhorkon theo tiếng Cơ Ho có nghĩa là “hát ru con”. Một bài Nhorkon ngắn hơn so với bài Dơschrih và càng ngắn hơn so với bài Yalyau; thường có độ dài 5-7 câu và được hát một hơi. Thể loại Nhorkon của người Cơ Ho bao gồm từ cách hát-nói giản đơn của Yalyau, Dơschrih đến cách hát tương đối hoàn chỉnh về câu nhạc, khúc thức như Lảhlông, Tâmpớt.
Đồng thời, Nhorkon cũng có những bài khá hoàn chỉnh như những bài hát chuẩn tắc. Nội dung của bài Nhorkon mang tính giáo dục là chính. Ở Nhorkon, người ta hay bắt gặp những câu về đạo lý làm người, ứng xử với thiên nhiên, với cộng đồng, về trách nhiệm của thành viên đối với gia đình, buôn làng.
Là một người nghiên cứu sâu về âm nhạc dân gian, nhạc sĩ Krajăn Dick nhận định: “Khác với loại hình tiền âm nhạc kể trên, cộng đồng người Cơ Ho từ xa xưa đã sáng tạo loại hình âm nhạc dân gian thật sự. Âm nhạc dân gian ở đây được hiểu là thuật ngữ dùng để chỉ những hình thức sinh hoạt âm nhạc tương đối định hình, do chính dân gian sáng tác và lưu truyền chủ yếu dưới hình thức truyền miệng. Có hai loại hình Tâmpớt và Lảhlông đã đi vào chuẩn tắc nhất định”.
Hát Tâmpớt là hình thức hát đối đáp, thách đố bằng âm nhạc. Một bài Tâmpớt không hạn chế về số lượng các câu ứng tác, song không quá dài như Yalyau. Việc dài hay ngắn của bài Tâmpớt tùy thuộc vào nội dung nghi thức chào mời, thách đố; nhưng đặc biệt, việc ứng tác đó đã bị ràng buộc bởi những làn điệu nhất định như là khuôn phép. Tâmpớt đã đi dần vào chuẩn tắc, có một khuôn mẫu âm nhạc tương đối định hình.
Hát Tâmpớt phải có vốn sống, có khả năng ứng đối nhanh và phải thuộc đường nét, giai điệu. Cách hát Tâmpớt khá đặc biệt: Mỗi bài có nhiều câu; mỗi câu hoặc một vài câu là một ý. Cách ngắt câu của Tâmpớt thường rất đột ngột. Tâmpớt thường có hai vế “đối” và “đáp”. Khi đối và đáp trùng khớp thì bài Tâmpớt hoàn chỉnh. Loại hát đối đáp này thường được sử dụng trong nghi thức chào mời giữa khách và chủ. Lúc khách tới nhà, chủ nhà hoặc khách cất lời đối, khách hoặc chủ đáp lại.
Cùng với Tâmpớt, Lảhlông là một loại hình ca hát dân gian phổ biến trong vùng đồng bào dân tộc Cơ Ho. Lảhlông là lối hát giao duyên. Theo tiếng Cơ Ho, Lảhlông là “lời nói êm ái, tình tứ”. Loại hình ca hát này rất phổ biến trong lớp trẻ. Và không có gì ngạc nhiên khi sau những lời Lảhlông thắm thiết, trai gái trao nhẫn, trao vòng đính ước cùng nhau hẹn thề đến đầu bạc răng long.
Về hình thức, có thể hình dung Lảhlông là cách hát nhạc trên nền của những bài thơ trữ tình. Nhờ đó, Lảhlông không những được giới trẻ ưa chuộng mà còn được người lớn tuổi chấp nhận nhờ sức biểu cảm và nội dung phù hợp.
Một bài Lảhlông có nhiều câu. Tuy câu hát dài ngắn khác nhau nhưng ở Lảhlông, độ dài ngắn này đã tuân thủ theo một niêm luật nhất định. Nếu là câu dài, người hát có thể hát thành nhiều hơi nhưng phải giữ nhịp cho đúng. Điều đó chứng tỏ sự ổn định về nhịp và phách của Lảhlông.
Như vậy, so với các thể loại khác, Lảhlông của người Cơ Ho là một thể loại ca khúc dân gian tương đối hoàn chỉnh. Lảhlông đã có khuynh hướng ổn định về nhịp, phách và khúc thức cũng đã tương đối rõ ràng. Về phương diện nhạc học, từ Yalyau đến Lảhlông là cả một chặng đường phát triển nghệ thuật khá dài của dân ca Cơ Ho.
