Nét đẹp mộc mạc của dòng gốm Chu Ru

Tôi về với buôn Krăng Gọ (xã Quảng Lập, Lâm Đồng) của đồng bào Chu Ru và ghé thăm nghệ nhân nặn gốm Ma Ly khi bà đang chuẩn bị nung mẻ gốm mới.

Nghệ nhân Ma Ly giới thiệu sản phẩm gốm do bà sản xuất.
Nghệ nhân Ma Ly giới thiệu sản phẩm gốm do bà sản xuất.

Theo bà Ma Ly, đất và nước thượng nguồn giúp những bàn tay tài hoa ở vùng quê này tạo ra nghề gốm. Tên của buôn gắn với nghề truyền thống của cư dân nơi đây; “Krăng” là ông chủ làng ngày xưa khai sinh ra vùng đất, còn “gọ” theo tiếng bản địa là chỉ nghề làm gốm.

Người Krăng Gọ lấy đất sét về từ núi T'rom Ủ. Đất sẽ được nhào kỹ cho thật mịn và ủ thêm vài ngày cho chín, sau đó phơi cho giòn rồi dùng chày để giã. Phụ nữ trong buôn đãi đất bằng sàng rồi rưới nước lên cho dẻo ra.

Việc nặn gốm được tiến hành trên một chiếc bàn xoay đặt trên tấm gỗ phẳng, cao tầm ngang hông người. Người ta nặn gốm bằng tay và một gọ thường được nặn làm ba đoạn rồi nối lại với nhau và chỉnh sửa để cho ra sản phẩm hoàn chỉnh.

Dụng cụ dùng để hoàn thiện một sản phẩm gốm cả về mặt kỹ thuật lẫn mỹ thuật của người thợ gốm Chu Ru cũng hết sức đơn giản, bao gồm: một chiếc vòng được làm bằng tre, gọi là cái knu dùng để nắn cho đẹp; một tấm gỗ nhỏ (tanạp); một quả trám rừng (playcanh); một miếng vải (sute). Khi gốm được nặn xong, người thợ xếp sản phẩm thô giữa vườn, chất củi chung quanh, rồi nổi lửa lên và đốt.

Thường thì hai ba nhà cùng góp lại đốt chung cho đỡ tốn củi và cũng là để giúp đỡ nhau về mặt kỹ thuật. Củi được tiếp liên tục, đốt từ chập tối đến quá nửa đêm thì mẻ gốm hoàn thành. Khi gốm chín, người ta bỏ tấm gạo vào nấu thử, công đoạn này được gọi là lơhenggọ.

Từ bàn tay tài hoa của người thợ miền cao, một sản phẩm gốm ra đời là kết quả của sự điêu luyện trong thao tác lao động, của cảm xúc và những nét đẹp văn hóa Chu Ru. Mỗi sản phẩm ấy còn chứa đựng tình yêu vững bền của đất, nước và ngọn lửa xứ sở. Sản phẩm gốm của Krăng Gọ cũng chỉ là những vật dụng thường dùng.

Đó là những cái kòngọ để nấu bồ kết cho phụ nữ gội đầu, là gọkrơ dùng để làm tô ăn cơm, là gọprò như chiếc nồi nhỏ để nấu cháo bắp, là gọrôồng như chiếc nồi to để nấu cho hàng chục người ăn trong những bữa tiệc lớn, rồi gọavú miệng hẹp cho phụ nữ xuống sông lấy nước, gọpờnhăunh là cái bếp lò như ba ông đầu rau của người miền xuôi. Dòng gốm Chu Ru không mượt mà, tinh xảo nhưng nó mang vẻ đẹp mộc mạc như chính tâm hồn của một tộc người thiểu số sống giữa đại ngàn.

Ngày xưa, gốm Krăng Gọ từng nổi tiếng khắp vùng. Mùa khô cao nguyên cũng là mùa nông nhàn, tất cả các gia đình trong buôn Krăng Gọ đều nổi lửa nung gốm. Phụ nữ vào núi Pnum T'rom Ủ chọn đất tốt. Đàn ông gùi đất về buôn. Khắp cả buôn ồn ào tiếng sàng sảy đãi đất, tiếng phơi đất, nhào đất và nặn gốm.

Suối Đạyòng rộn rã từ buổi bình minh mờ sương đến tận cuối chiều nắng xế. Ngày nay, sự xuất hiện ngày càng phổ biến của đồ nhôm, đồ sắt, đồ nhựa và những sản phẩm của công nghiệp gia dụng, dòng gốm Chu Ru của buôn Krăng Gọ đã từng bị mai một. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và các ngành chức năng, Krăng Gọ đang từng bước phục hồi làng nghề truyền thống. Tuy chưa thực sự hiệu quả về kinh tế nhưng làng gốm nổi tiếng này đang là một địa chỉ du lịch độc đáo trên hành trình khám phá những nét đẹp văn hóa cao nguyên.