Tại xã Quảng Khê, nghi lễ thiêng liêng này không chỉ là sinh hoạt tâm linh, mà còn là biểu hiện sinh động của tinh thần cộng đồng, là lời nhắn nhủ sâu sắc về trách nhiệm gìn giữ nguồn nước như cội rễ của sự sống và phát triển bền vững.
Theo quan niệm của người Mạ, nước là khởi nguồn của sự sống. Nước nuôi dưỡng con người, cây trồng, vật nuôi; nước quyết định mùa màng, quyết định sự no đủ của mỗi gia đình. Vì vậy, vào mùa xuân hằng năm, khi đất trời bước sang chu kỳ sinh trưởng mới, bà con trong các bon làng lại cùng nhau tổ chức lễ cúng bến nước để tạ ơn thần linh đã ban cho dòng nước mát lành quanh năm không cạn. Già làng K’Krang, bon Phi Mur cho biết, cây nêu là nơi thần linh ngự về hưởng lễ vật của dân làng.
Vì vậy, từng chi tiết chạm khắc đều phải cẩn trọng, gửi gắm vào đó ước mong bình an, no đủ. Trên thân nêu, những họa tiết chim thú, hoa lá, biểu tượng núi rừng được chạm khắc công phu, phản ánh thế giới quan gần gũi với thiên nhiên của người Mạ. Cây nêu không chỉ là vật trung tâm của nghi lễ mà còn là biểu tượng kết nối con người với thần linh, quá khứ với hiện tại. Khi tiếng cồng chiêng vang lên giữa núi rừng, không gian bến nước như bừng tỉnh.
Âm thanh của cồng chiêng hòa quyện cùng những điệu múa xoang uyển chuyển tạo nên bức tranh văn hóa giàu bản sắc. Lễ vật hiến cúng gồm một con dê đực, một con gà trống và ché rượu cần. Sau nghi thức hiến sinh, già làng thành kính khấn nguyện, mời thần núi, thần rừng, thần suối, thần sông về chứng giám lòng thành của dân làng.
Lời khấn vang lên giữa không gian tĩnh lặng, với ước nguyện cầu cho dân làng không ai bị đói khát, không ai gặp tai ương vì nước; cầu cho nguồn nước nuôi dưỡng con người, cho lúa ngô đầy kho... Sau phần lễ trang nghiêm là nghi thức thả cá giống xuống suối. Già làng K’Huônh, bon Kaladơng cho biết, tục thả cá là để gây dựng nguồn sinh kế lâu dài. Thả hôm nay là nghĩ cho ngày sau, để con cháu còn có cái ăn, cái mặc.
Không dừng lại ở giá trị tâm linh, lễ cúng bến nước còn là ngày hội của tình đoàn kết. Sau phần nghi lễ, bà con cùng tham gia các trò chơi dân gian, như: Kéo co, nhảy bao bố, bịt mắt bắt vịt… Tiếng cười rộn ràng lan tỏa khắp bon làng, xua tan nhọc nhằn của những ngày lao động vất vả, chỉ còn lại sự gắn bó bền chặt của cộng đồng. Theo Trưởng phòng Văn hóa- Xã hội xã Quảng Khê Đinh Thị Hằng, lễ cúng bến nước là sinh hoạt văn hóa tâm linh lâu đời của người Mạ, thể hiện lòng biết ơn thần linh và ước mong mưa thuận gió hòa.
Đồng thời, đây cũng là dịp để giáo dục thế hệ trẻ ý thức bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập sâu rộng, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ bị mai một. Lối sống mới, tác động của kinh tế thị trường và sự giao thoa văn hóa khiến cho một bộ phận thanh niên ít quan tâm hơn đến phong tục của dân tộc mình.
Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có lễ cúng bến nước. Nguồn nước hôm nay đang chịu nhiều sức ép từ biến đổi khí hậu và hoạt động sản xuất thiếu bền vững. Vì vậy, lễ cúng bến nước càng trở thành thông điệp mang tính thời sự, bảo vệ nguồn nước cũng là bảo vệ sự sống của chính mình. Khi cộng đồng cùng chung tay giữ gìn bản sắc, chính quyền và nhân dân đồng lòng bảo tồn giá trị văn hóa, đó chính là nền tảng quan trọng để các vùng đồng bào dân tộc thiểu số phát triển bền vững, hài hòa giữ gìn bản sắc và hội nhập.
