Không chỉ gìn giữ những làn điệu ví, giặm cổ, bà còn “gieo mầm” cho thế hệ trẻ tình yêu và niềm tự hào về di sản quê hương. Từ lớp học nhỏ ấy, mạch nguồn dân ca Nghệ Tĩnh tiếp tục được trao truyền và ngân vang trong đời sống hôm nay.
Người giữ hồn ví, giặm
Tối thứ bảy hằng tuần, tại nhà văn hóa đa chức năng xã Hưng Nguyên Nam lại rộn ràng tiếng hát. Trong căn phòng không có bục giảng, những học viên ở nhiều lứa tuổi ngồi thành vòng tròn, chăm chú tập từng làn điệu ví, giặm. Giữa vòng tròn ấy, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hương - người đã dành gần trọn cuộc đời cho dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh - kiên nhẫn lắng nghe, khi thì hát mẫu, lúc lại dừng từng câu để sửa nhịp phách, cách lấy hơi, nhả chữ cho học viên.
Bà Hương nhớ lại: “Ngày ấy chưa ai nghĩ đến chuyện học hay biểu diễn dân ca. Người dân hát trong lao động, trong sinh hoạt, trong những đêm hội làng. Trẻ con nghe nhiều rồi thuộc, thuộc rồi hát theo một cách tự nhiên. Chính môi trường văn hóa ấy đã nuôi dưỡng trong tôi tình yêu đặc biệt với dân ca ví, giặm”.
Năm 2012, Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh Hưng Tân được thành lập, bà Hương là một trong những người đầu tiên tham gia gây dựng phong trào. Với bà, bảo tồn dân ca không dừng lại ở việc tổ chức các tiết mục biểu diễn, mà trước hết phải tìm lại và lưu giữ được những làn điệu cổ, những lời ca nguyên bản đang dần mai một theo thời gian.
Cùng với các thành viên câu lạc bộ, bà tìm gặp những người cao tuổi, kiên trì nghe hát, ghi chép, đối chiếu từng câu, từng làn điệu còn lưu lại trong dân gian. Cùng với sưu tầm làn điệu cổ, bà và các thành viên trong Câu lạc bộ còn đặt lời mới về xây dựng nông thôn mới, xây dựng đời sống văn hóa... trên nền các làn điệu truyền thống.
Hơn 10 năm qua, bà Hương cùng các thành viên câu lạc bộ đã sưu tầm 15 tác phẩm dân gian; sáng tác, biên soạn 40 tác phẩm mới. Qua tám kỳ liên hoan dân ca ví, giặm cấp tỉnh và khu vực Bắc Trung Bộ, nhiều tiết mục của câu lạc bộ đạt giải cao, góp phần khẳng định sức sống của phong trào dân ca tại địa phương. Năm 2019, bà vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, ghi nhận những đóng góp bền bỉ trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
Nối dài mạch nguồn ví, giặm
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hương chia sẻ: “Niềm vui lớn nhất không nằm ở những giải thưởng hay những lần đứng trên sân khấu biểu diễn. Điều khiến tôi luôn đau đáu là làm sao để lớp trẻ hôm nay vẫn còn yêu dân ca, vẫn còn muốn học, muốn hát và tự hào cất lên những làn điệu ví, giặm của quê hương mình. Một ngày nào đó, tôi sợ những câu ví, giặm sẽ dần vắng bóng trong đời sống của lớp trẻ”.
Từ nỗi trăn trở ấy, nhiều năm qua, lớp truyền dạy dân ca miễn phí được bà Hương duy trì đều đặn vào tối thứ bảy hằng tuần tại nhà văn hóa của xã. Không có giáo án cố định, mỗi buổi học được điều chỉnh theo khả năng của học viên. Bà Hương hát mẫu rồi hướng dẫn cách lấy hơi, nhả chữ, luyến láy sao cho đúng chất ví, giặm. Có khi chỉ một câu ngắn, bà phải hát mẫu nhiều lần để người học cảm được nhịp và sắc thái tình cảm trong từng chữ.
“Tôi cũng không nhớ mình đã dạy bao nhiêu người rồi. Chỉ biết còn sức khỏe thì còn dạy, còn hát. Mỗi tuần thấy các cháu, các cô, bác đến lớp đông đủ là vui rồi. Tôi không mong các cháu hát thật hay ngay, chỉ mong các cháu yêu dân ca, sau này lớn lên vẫn còn nhớ, còn cất được vài câu ví, vài điệu giặm. Giữ được dân ca là giữ được tiếng quê mình”, bà tâm sự.
Trong số những “hạt mầm” được bà Hương nâng niu, em Hồ Thị Yến Nhi, sinh năm 2008, ở xóm Hưng Tân, là một gương mặt tiêu biểu. Yến Nhi làm quen với dân ca tại Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh Hưng Tân khi mới ba tuổi. Năm 2026, Yến Nhi lọt vào vòng chung kết và giành giải C cuộc thi “Tìm kiếm tài năng Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh”.
Yến Nhi bộc bạch: “Từ nhỏ em đã được bà Hương tận tình chỉ dạy từng câu ví, điệu giặm. Bà giúp em rèn giọng, lấy hơi, nhả chữ, truyền cho em tình yêu và niềm tự hào về dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh”. Cô Hồ Thị Hoàn, mẹ em Yến Nhi cho biết: “Gia đình không có ai theo nghệ thuật, nhưng nhận thấy niềm say mê của con nên luôn động viên con theo đuổi. Điều khiến tôi vui không chỉ là con đạt giải trong một cuộc thi, mà sau nhiều năm, tình yêu với những câu hát quê hương vẫn được giữ trong con”.
Hiện nhiều học trò vẫn đang miệt mài trau dồi mỗi tuần, lớp học nhỏ đã trở thành một điểm hẹn văn hóa của người dân địa phương. Ở đó, các tài năng trẻ được rèn giọng, luyện kỹ thuật biểu diễn, được bồi đắp tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc. Với Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hương, đó là ý nghĩa sâu xa nhất của việc giữ di sản, làm cho di sản tiếp tục có đời sống trong hiện tại và tương lai.
Ông Phan Đăng Minh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh Hưng Tân chia sẻ, điều đáng quý nhất ở Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hương chính là lòng nhiệt huyết và sự kiên trì, bền bỉ. Nhiều năm qua, bà có mặt trong hầu hết các buổi sinh hoạt của câu lạc bộ hay lớp truyền dạy. Qua hướng dẫn, trao truyền kỹ thuật hát, bà khơi dậy trong học viên niềm tự hào về di sản văn hóa của quê hương.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ bị lãng quên, sự bền bỉ của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hương càng trở nên đáng quý. Bà không chỉ gìn giữ những câu ví, điệu giặm trong ký ức, mà còn trao truyền một cách tự nhiên, bền bỉ để di sản ấy tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
