Đóng góp tư liệu quý vào kho tàng ca trù cả nước
Trần Nhật Duật sinh tháng 4 năm 1255, là con thứ 6 của Thái tôn Hoàng đế Trần Cảnh. Học rộng, tài cao, ông đã được phong tước vương khi rất trẻ. Vào khoảng năm 1272-1273, triều đình sai Trần Nhật Duật trấn thủ Thanh Hóa (Theo lịch sử Đảng bộ huyện Quảng Xương, lý lịch di tích cùng công trình nghiên cứu của tác giả Vũ Quốc Oai về “Đền thờ Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật và lễ hội Văn Trinh”).
Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật được bổ làm tri phủ Thanh Hóa, lập thái ấp ở vùng Văn Trinh và có thêm những xứ đồng được khẩn hoang, hình thành thêm những xóm làng trù mật. Thanh Hóa dưới triều Trần có bước phát triển về kinh tế-xã hội, là hậu phương vững chắc, góp phần nhân thêm hào khí Đông A triều Trần, vang dội chiến công ba lần đánh tan quân Mông-Nguyên xâm lược. Trần Nhật Duật không chỉ là nhà quân sự, chính trị tài ba, chú trọng bang giao, biết nhiều tiếng dân tộc thiểu số, ngoại ngữ, ông còn yêu thích ca múa, chăm lo phát triển văn hóa, nguồn lực con người. Ông khuyến khích phát triển tuồng, chèo, các hoạt động văn nghệ, trò diễn dân gian.
Khảo sát, nghiên cứu về đất và người Văn Trinh, tác giả Vũ Quốc Oai đến từ Đại học Vinh ghi nhận: “Truyện kể về Trần Nhật Duật đã tổ chức, đào tạo một phường ca vũ nhạc và đặt nền móng cho hát chầu đế vương. Lối hát đó được lưu truyền trong dân gian, theo thời gian đã hình thành trên mảnh đất Văn Trinh lối hát nhà trò đậm chất dân gian độc đáo với nhiều đào hát tài hoa. Hát nhà trò Văn Trinh vốn không có người cầm chầu, cầm chịch như hát ca trù hay hát cô đầu. Xu hướng chuyển dịch lời chữ Hán thành Nôm ra cho dễ hiểu là phổ biến”. Hát nhà trò Văn Trinh được bảo tồn bằng văn tự và lưu truyền qua các thế hệ. Các sáng tác văn học với hàng chục bài thơ-hát của các tác giả nổi tiếng và của nhiều tác giả khuyết danh trong lễ hội đền Văn Trinh đã đóng góp thêm tư liệu quý vào kho tàng ca trù cả nước.
Trải qua các thời kỳ lịch sử, Đền thờ Trần Nhật Duật dưới chân núi Văn Trinh từng bị xuống cấp. Được cấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm, sự đồng hành của các cơ quan chuyên môn, nhà nghiên cứu, nhất là các hộ dân cư trú ở khu vực này khi tự nguyện di chuyển nhà ở, phục vụ công tác nghiên cứu, trùng tu, tôn tạo di tích, Đền thờ Trần Nhật Duật đã được phục dựng.
Di tích núi Văn Trinh và Đền thờ Trần Nhật Duật được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào tháng 1/2004, đáp ứng yêu cầu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc.
Lưu truyền lời hát trong tâm thức cộng đồng
Phó trưởng Phòng Văn hóa-Xã hội xã Quảng Ngọc, Lê Anh Đức chia sẻ: Đền thờ Trần Nhật Duật ngày nay được phục dựng trên diện tích hơn 10ha dưới chân núi Văn Trinh, hướng về phía bắc thuộc khu vực đền Trung xưa. Qua nghinh môn là sân rồng, hai bên có nhà tả, hữu vu; giữa là nhà Bái Đường gồm 5 gian, hai chái; phía sau là sân hậu, tiếp đến tòa điện chữ Công, gồm tiền đường, trung đường và chính tẩm. Chính tẩm bài trí long ngai, đồ thờ có Thánh tượng Chiêu Văn, hai bên dựng tả kiếm, hữu đàn; trung đường thờ Trinh túc phu nhân và tiền đường có đôi câu đối “Thánh đức quang nhân phù nhật nguyệt/Thần công quảng đại đẳng càn khôn”, dịch nghĩa là: Bậc thánh đức sáng cùng ngày tháng/ Bậc thần quảng đại với đất trời.
Gắn liền di tích cùng quần thể di sản vật thể trong không gian văn hóa ở xã Quảng Ngọc là lễ hội truyền thống được tổ chức thường niên và không thể thiếu Hát nhà trò Văn Trinh. Không gian lễ hội kết nối tới đền Thượng. Lễ hội truyền thống này công diễn tới hơn 100 bài Hát nhà trò Văn Trinh mang ý nghĩa thờ Thánh nhưng thực chất là phục vụ dân chúng, đối tượng chủ yếu của cuộc hát. Hát nhà trò Văn Trinh có phần bị mai một nhưng các lời hát vẫn lưu truyền trong tâm thức cộng đồng. Nhiều cá nhân tâm huyết tiếp tục nghiên cứu, tự nguyện tham gia bảo tồn truyền dạy di sản phi vật thể. Câu lạc bộ Hát nhà trò Văn Trinh được thành lập, thu hút 14 thành viên tham gia.
Ông Nguyễn Hoàng Anh, thành viên câu lạc bộ chia sẻ: Ngoài đàn, trống, phách, Hát nhà trò Văn Trinh không thể thiếu ca nương. Lối hát có nội dung ca ngợi công đức của Chiêu Văn đại vương, cảnh đẹp, đổi thay của quê hương, được trình diễn ở nhà Bái Đường nhằm mục đích chính là phục vụ công chúng, đối tượng thụ hưởng, tham gia và sáng tạo văn hóa.
Ngày 26/4/2024, Hát nhà trò Văn Trinh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bên cạnh niềm vinh dự đó, để bảo tồn và phát huy loại hình di sản độc đáo gắn với danh nhân Trần Nhật Duật và không gian văn hóa xã Quảng Ngọc (Thanh Hóa), các thành viên Câu lạc bộ Hát nhà trò Văn Trinh mong mỏi có các chính sách hỗ trợ thiết thực nhằm “giữ chân” nghệ nhân.
