Đời nón, đời người
Cách trung tâm thành phố Huế khoảng 6 km về phía đông, thôn Vân Thê (phường Thanh Thủy) nằm giữa một cánh đồng rộng lớn. Theo sách “Ô Châu cận lục” của Dương Văn An, thôn Vân Thê được hình thành vào khoảng giữa thế kỷ XVI; nghề chằm nón cũng ra đời trong giai đoạn này. Không mang dáng vẻ quá cầu kỳ, sặc sỡ, những chiếc nón lá Vân Thê giản dị vẫn tồn tại cùng thời gian.
Chúng tôi tìm về cơ sở nón lá của bà Nguyễn Thị Kiềm (70 tuổi) vào những ngày đầu hè khi cái nắng oi ả đặc trưng bắt đầu bao phủ xứ Huế. Bà Kiềm cùng 10 người thợ đang hoàn thiện những công đoạn cuối cùng để kịp giao đơn hàng gần 100 chiếc nón lá cho khách. Là thợ chằm nón có tuổi đời cao nhất nhì trong thôn Vân Thê, bà Kiềm nhớ rõ từng giai đoạn thăng trầm của nghề chằm nón lá.
“Trong thôn chúng tôi, hầu như nhà nào cũng có người biết chằm nón. Các bà, các mệ làm trước rồi truyền nghề lại cho con cháu. Bản thân tôi học làm nón từ năm lên 10 tuổi. Là thế hệ đi sau, chúng tôi vẫn lưu giữ những giá trị riêng của nón lá Vân Thê. Từ xưa, con gái Huế sẽ thêm duyên dáng khi đội chiếc nón bài thơ 16 vành. Con số 16 chính là độ tuổi trăng tròn, tuổi đẹp nhất trong cuộc đời người con gái”, bà Kiềm nói.
Dưới mái hiên nhà, những người thợ chằm nón cùng trao đổi, chỉnh sửa từng chiếc nón đang dần hoàn thiện; một tay khéo léo luồn mũi kim, tay kia liên tục ép lớp lá gắn chặt vào khung vành. Điều tối kỵ khi chằm nón là đâm kim sai vị trí.
Nguyên liệu lá chằm nón rất mỏng, nếu mũi kim đâm sai vị trí sẽ làm rách cả chiếc nón, rất khó khắc phục. Chính vì vậy, công đoạn chằm nón lá đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ của người thợ.
Để làm ra một chiếc nón Vân Thê cần trải qua các bước chẻ vành tre, ủ lá nguyên liệu, lựa chọn lá, xếp lá, chằm từ trên xuống dưới, nứt vành, phủ dầu bảo vệ bề mặt lá, đục lỗ đầu nón và cuối cùng là bước đánh quai cột dây.
Người nông dân Vân Thê thường nói vui rằng, nón lá đội đi cấy lúa từ ngày còn trẻ đến tuổi trung niên vẫn còn dùng được. Nói thế để thấy vai trò quan trọng của lớp dầu chống thấm trên bề mặt lá.
Chị Hồ Thị Ngọc (42 tuổi), người thợ trẻ nhất tại cơ sở nón của bà Kiềm cho rằng, kỹ thuật xếp lá và nứt vành đóng vai trò quan trọng nhất.
“Có những khách hàng đưa hình ảnh họ yêu thích để chúng tôi lồng vào giữa hai lớp lá. Khi đó, bước xếp lá phải đúng vị trí, thứ tự để làm nổi bật hình ảnh bên trong. Những đơn hàng càng phức tạp chính là thử thách với thợ chằm nón. Hơn 20 năm gắn bó với nghề, bài học quan trọng tôi rút ra được là nét đẹp của nón lá đến từ những công đoạn tưởng chừng đơn giản nhất”, chị Ngọc bày tỏ.
Lưu giữ nét đẹp thanh tao
Đưa câu chuyện nón lá vào du lịch cộng đồng, người thợ chằm nón Vân Thê đã có nhiều sáng tạo để tạo dấu ấn trong lòng du khách. Ngoài mẫu nón 16 vành nguyên bản, người thợ làm thêm những mẫu nón lớn 18 vành và mẫu nón tí hon chỉ 2-3 vành. Nón tí hon thường được dùng tạo thành từng chuỗi dài dạng chuông gió, một món quà lưu niệm độc đáo, giúp du khách dễ vận chuyển.
Những năm gần đây, bà Kiềm gắn bó với một công việc thú vị là thuyết minh về nón lá Vân Thê. Nhiều trường học trên địa bàn thành phố Huế thường tổ chức các hoạt động trải nghiệm chằm nón lá cho học sinh. Với kinh nghiệm từng làm giáo viên, bà Kiềm đã mang những giá trị độc đáo của nón Vân Thê vào không gian trường học.
“Nét đẹp thanh tao của nón lá Vân Thê đến từ việc chiếc nón ra đời hoàn toàn thủ công. Đôi tay người thợ uốn từng sợi tre, xếp từng lớp lá sao cho đều đặn, tỉ mỉ nhất. Mặc dù ngày nay có những loại máy móc hỗ trợ làm nón nhưng ở Vân Thê chúng tôi vẫn làm hoàn toàn thủ công”, bà Kiềm cho biết.
Những ngày cuối tuần, hiên nhà bà Kiềm đón tiếp hàng trăm lượt du khách trong và ngoài nước. Đối với du khách muốn nghe thuyết minh, bà Kiềm sẽ thực hiện; du khách thích trải nghiệm làm nón, chị Ngọc và một số thợ sẽ hướng dẫn khách thử sức chằm lá, xếp lá.
Trực tiếp chằm chiếc nón Vân Thê, chị Nguyễn Thanh Thủy, du khách từ Hà Nội cho rằng, những câu chuyện làng quê xứ Huế đã được gói gọn trong chiếc nón lá Vân Thê.
“Mỗi lần đến Huế, tôi đều tìm mua vài chiếc nón lá làm đồ lưu niệm. Sức hút của thôn Vân Thê đến từ dáng vẻ yên bình, từ hình ảnh người phụ nữ ngồi đan nón bài thơ trước hiên nhà. Cứ nghĩ việc chằm nón đơn giản nhưng khi nghe phần thuyết minh của cô Kiềm, tôi mới hiểu sự công phu, phức tạp của nghề này”, chị Thủy cho biết.
Nghề nón lá Vân Thê được Ủy ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế (cũ) công nhận là nghề truyền thống của tỉnh theo Quyết định số 1915/QĐ-UBND ngày 10/8/2022. Bộ sản phẩm nón lá của bà Nguyễn Thị Kiềm được chứng nhận là Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2023. Sức sống của nón lá Vân Thê vẫn bền bỉ vượt thời gian. Người thợ làm nón Vân Thê vẫn đang thầm lặng giữ nghề, giữ cả hồn quê.
