Vị thần của lòng nhân ái, sự thịnh vượng
Trong quan niệm dân gian của đồng bào Pa Kô, thế giới tâm linh luôn song hành cùng đời sống thực tại. Thần Ku-môr Bar hiện thân là một vị nữ thần tài lộc, người phù hộ và che chở giúp con người “ăn nên làm ra”, mang lại sự thịnh vượng cho các gia đình, dòng họ và bản làng. Đây là vị thần đứng đầu trong các vị thần tài, là mẹ của hai vị thần Ku-Păk và A-Tan. Sự tôn sùng Nữ thần Ku-môr Bar của người Pa Kô không mang màu sắc mê tín cực đoan mà gắn liền với những giá trị đạo đức thiết thực.
Người Pa Kô tin rằng, nữ thần luôn song hành cùng tổ tiên, có nhiệm vụ đặc biệt là giúp đỡ những người nghèo khổ trong gia đình từ ngàn xưa cho đến muôn đời sau. Việc thờ phụng Ngài giúp con người có được sự an yên trong tâm hồn, tăng trưởng trí tuệ, phúc đức và kéo dài tuổi thọ. Già làng Hồ Xuân Văn ở thôn A Liêng, xã Tà Rụt chia sẻ: “Nữ thần Ku-môr Bar ngự trị ngay trong nhà cùng các vị thần khác. Muốn nhận được sự phù hộ của Ngài, cái tâm con người phải sáng. Chỉ những ai làm ăn chân chính, lương thiện, sống hiếu thuận và biết ơn mới dễ dàng nhận được sự giúp đỡ từ nữ thần. Đó là bài học về đạo đức mà cha ông chúng tôi truyền lại qua bao thế hệ”.
Nghi lễ linh thiêng giữa đại ngàn
Lễ tạ ân Nữ thần Ku-môr Bar thường từ 5 đến 10 năm tổ chức một lần vào những ngày cuối năm cũ, đầu năm mới, tạo nên một không khí rộn ràng khắp bản làng. Quy trình thực hành lễ cúng nghiêm ngặt qua nhiều bước, thể hiện sự thành kính tuyệt đối của gia chủ và cộng đồng. Bắt đầu từ ngày 24 tháng Chạp, các hộ gia đình chủ lễ (Vốq Ngun) tiến hành lễ giải uế cho các thành viên trong dòng chi của mình.
Đây là nghi thức mang tính chất riêng tư nhưng lại là tiền đề quan trọng cho đại lễ. Lễ vật chuẩn bị rất cầu kỳ, bao gồm gà tắm gội bằng nước lá bưởi (Âr-Raq), gà tạ lỗi kèm nồi đồng và kiếm (Pâr-ngiin) cùng lợn hậu tạ và các loại vải thổ cẩm truyền thống. Sáng 25 tháng Chạp, không gian lễ hội thật sự bùng nổ. Buổi sáng, cả làng cùng chung tay dựng cây cột lễ. Đến buổi chiều, vật hiến sinh (con trâu tế) được đưa đến. Trong âm vang rộn rã của dàn cồng chiêng, những tấm vải Nnai thổ cẩm được dải dài vòng quanh cây cột lễ, tạo nên một khung cảnh rực rỡ sắc màu. Đêm hôm đó, âm nhạc và những điệu múa âm công vang vọng suốt đêm thâu, thắt chặt sợi dây liên kết giữa con người và thần linh.
Nghệ nhân Ưu tú Kray Sức, người dành cả đời tâm huyết với văn hóa Pa Kô cho biết: “Điểm đặc biệt trong tín ngưỡng của chúng tôi là sự gắn kết. Khi cúng Nữ thần Ku-môr Bar là có đầy đủ cả thần Ku-Păk (thần buôn bán, phát đạt) và thần A-Tan (thần giữ của cải). Điều này nhắc nhở mỗi người: Muốn giàu có thì phải biết kinh doanh, muốn bền vững thì phải biết tiết kiệm và trên hết phải biết ơn người đã ban phước cho mình”.
Sức sống của văn hóa trong lòng người trẻ
Vào sáng 26 tháng Chạp, nghi thức “hạ sinh” (đâm trâu) diễn ra vào lúc bình minh, đánh dấu đỉnh điểm của lễ tạ ơn. Sau đó, thịt trâu được dâng cúng tại tư gia chủ lễ trong tiếng chiêng trống trang trọng. Lễ hội kết thúc bằng bữa tiệc cộng đồng tại nhà to họ Kâr-Ay, nơi mọi người cùng chúc nhau những lời hay ý đẹp, rút kinh nghiệm để sống tốt hơn trong năm mới. Không chỉ là ngày hội của những bậc cao niên, Lễ tạ ân Nữ thần Ku-môr Bar đang được những người trẻ tại A Liêng đón nhận với lòng tự hào sâu sắc. Chị Hồ Thị Lan, một thanh niên trẻ tại thôn A Liêng chia sẻ: “Tham gia lễ hội, em được hiểu thêm về phong tục tốt đẹp của dân tộc mình.Theo người đi trước truyền lại, việc trau dồi đạo đức và ý thức sống tốt đẹp mới là cách quan trọng nhất để cầu mong sự bình an, chứ không chỉ là lễ vật. Đây là hành trang quý giá để thế hệ trẻ chúng em luôn phát huy tinh thần đoàn kết, cùng nhau giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc, xây dựng bản làng văn minh, giàu đẹp”.
Dù thời gian có qua đi cùng năm tháng, Lễ tạ ân Nữ thần Kumôr Bar của người Pa Kô vẫn bền bỉ trường tồn và trở thành một nét đẹp trong lối sống: Lấy lòng biết ơn làm gốc, lấy đạo đức làm nền tảng cho sự thịnh vượng. Những giá trị nhân văn ấy rất cần được bảo tồn và phát huy, góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
