Là Bảo vật quốc gia, bia Ma Nhai đang được tỉnh Nghệ An tập trung bảo tồn, phát huy giá trị gắn với giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa bền vững.
Nằm bên dòng sông Lam thơ mộng, được bao bọc bởi đại ngàn Pù Mát, Con Cuông từ lâu được biết đến là vùng đất cổ, nơi quần cư lâu đời của đồng bào các dân tộc Thái, Đan Lai, Kinh,... Con Cuông còn được ghi dấu bởi nhiều sự kiện quân sự trọng đại trong lịch sử giữ nước của dân tộc. Từ thế kỷ XI, triều đình nhà Lý đã cử Uy Minh Vương Lý Nhật Quang vào đây trị nhậm, chiêu dân lập ấp, xây dựng vùng Cự Đồn (Con Cuông ngày nay) thành căn cứ tiền tiêu vững chắc nơi biên viễn phía tây.
Đến thế kỷ XIV, vương triều Trần sau ba lần đại thắng quân Nguyên-Mông đã đưa quốc gia Đại Việt bước vào giai đoạn hưng thịnh. Tuy nhiên, vùng biên cương phía tây vẫn thường xuyên bị quấy nhiễu bởi các thế lực láng giềng. Mùa thu năm Ất Hợi, niên hiệu Khai Hựu thứ 7 (1335), trước sự quấy phá của chúa Ai Lao tên là Bổng, Thượng hoàng Trần Minh Tông đã thân chinh thống lĩnh đại quân đi tuần thú và đánh dẹp ở cõi tây. Sức mạnh và uy thế của quân đội nhà Trần khi ấy vang dội khắp vùng Kiềm Châu, Mật Châu. Cảm kích trước uy danh của vương triều, thế tử các nước Chiêm Thành, Chân Lạp, Xiêm cùng các tù trưởng bộ tộc thiểu số trong vùng đã đến đón rước, dâng sản vật địa phương.
Để khẳng định chủ quyền lãnh thổ, răn đe các thế lực có mưu đồ phản nghịch, giữ bình yên cho người dân, Thượng hoàng Trần Minh Tông đã lệnh cho Phát vận sứ Nguyễn Trung Ngạn soạn văn và khắc trực tiếp vào vách núi đá Thành Nam (nay gọi là núi Trầm Hương, thuộc xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An).
Trải qua gần 700 năm biến thiên của lịch sử, bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam thời Trần vẫn tồn tại nguyên vẹn. Toàn bộ văn bia ngắn gọn chỉ 14 dòng với 155 chữ, khắc sâu trên vách núi đá vôi có diện tích lớn (213cm x 155cm). Nét chữ trên bia chữ to đạt mức kỷ lục, xếp vào hàng bia đá có nét chữ lớn nhất Việt Nam, trung bình mỗi chữ có đường kính khoảng 10,5 cm. Sách Đại Nam nhất thống chí chép “... chữ to bằng bàn tay, khắc sâu vào đá hơn 1 tấc, nay hãy còn”.
Đây được xem là một trong những bia Ma Nhai cổ nhất khu vực miền trung và hiện là bia Ma Nhai có niên đại cổ thứ hai tại Việt Nam.
Năm 2011, bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam thời Trần đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2026, Văn bia Ma Nhai chính thức được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia. Điều này khẳng định vị thế của di sản trong kho tàng văn hóa dân tộc, đồng thời phản ánh sự quan tâm sâu sắc của các cấp chính quyền đối với công tác bảo vệ và giữ gìn di sản cha ông.
Ông Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Con Cuông nhấn mạnh: “Việc Văn bia Ma Nhai được công nhận Bảo vật quốc gia là dấu mốc quan trọng để địa phương bước sang một giai đoạn mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản”.
Từ nhận thức ấy, xã Con Cuông đang khẩn trương lập quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đối với toàn bộ khu vực Di tích Văn bia Ma Nhai để trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Để hạn chế đến mức thấp nhất tác động trực tiếp lên bia Ma Nhai, địa phương đang nghiên cứu ứng dụng công nghệ số hóa 3D và thực tế ảo (VR), cho phép du khách quan sát từng nét chữ cổ, nghe thuyết minh lịch sử, tái hiện không gian cuộc thân chinh năm 1335 mà không cần tiếp xúc trực tiếp với bề mặt hiện vật.
Đồng chí Thái Văn Thành, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An nhấn mạnh, việc bia Ma Nhai được công nhận là Bảo vật quốc gia là sự ghi nhận xứng đáng đối với một di sản đặc biệt quý giá của Nghệ An và cả nước. Đây không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra trách nhiệm lớn trong việc bảo tồn nguyên trạng, phát huy giá trị di sản gắn với giáo dục truyền thống lịch sử và phát triển du lịch văn hóa. Lãnh đạo tỉnh cũng đề nghị các ngành chức năng, chính quyền địa phương tiếp tục quan tâm công tác bảo vệ di tích, xây dựng quy hoạch tổng thể khu vực bia Ma Nhai, đầu tư hạ tầng phục vụ nghiên cứu, tham quan, đẩy mạnh quảng bá để di sản trở thành điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá miền tây Nghệ An.
