Cuối Thế kỷ 19, vùng đất Cam Lộ đã được phe chủ chiến của triều Nguyễn chọn để xây dựng thành Tân Sở làm căn cứ chiến lược. Sau biến cố kinh thành Huế đêm mồng 4, rạng sáng mồng 5/7/1885, đại thần Tôn Thất Thuyết đã rước Vua Hàm Nghi và đoàn tùy tùng ra Tân Sở.
Tại đây, ngày 13/7/1885, Vua Hàm Nghi ban Dụ Cần Vương kêu gọi nhân dân cùng đứng lên chống thực dân Pháp. Lời kêu gọi đã thổi bùng ngọn lửa yêu nước trong lòng các tầng lớp văn thân, sĩ phu và nhân dân từ bắc chí nam. Tân Sở trở thành linh hồn của phong trào Cần Vương.
Dù thời gian và bom đạn chiến tranh đã bào mòn nhiều dấu tích, nhưng tinh thần Cần Vương vẫn luôn là mạch ngầm chảy mãi trong ký ức người dân Quảng Trị. Đồng chí Đỗ Văn Bình, Bí thư Đảng ủy xã Cam Lộ cho biết, để tri ân các bậc tiền nhân, tháng 7/2020, Đền thờ Vua Hàm Nghi và các tướng sĩ Cần Vương đã được khánh thành tại thôn Mai Đàn, trong khuôn viên Di tích quốc gia thành Tân Sở.
Công trình mang đậm nét kiến trúc cung đình nhà Nguyễn với 5 gian thờ uy nghiêm. Gian chính giữa thờ Vua Hàm Nghi, hai bên là bài vị của Binh bộ Thượng thư Tôn Thất Thuyết, Kỳ vỹ Quận công Nguyễn Văn Tường cùng các tướng sĩ, sĩ phu đã xả thân vì đại nghĩa.
Hiện đền thờ không chỉ là điểm đến của du khách trong và ngoài nước, mà còn là địa chỉ đỏ của lớp học lịch sử sinh động, nơi các thế hệ học sinh trong và ngoài tỉnh tìm về để soi mình vào quá khứ, hun đúc lòng yêu nước. Rời Di tích quốc gia thành Tân Sở, hành trình khám phá Cam Lộ đưa du khách đến với những điều kỳ diệu nằm sâu trong lòng đất. Đó là hệ thống giếng cổ.
Theo các nhà nghiên cứu, những giếng nước này có niên đại khoảng 5 thế kỷ, là di sản quý báu mà người Chăm xưa để lại. Tại thôn Bảng Sơn 3, giếng Cây Phượng hiện lên như một viên ngọc quý vừa được mài sáng. Giếng Cây Phượng nói riêng và hệ thống giếng cổ Cam Lộ có cấu trúc độc đáo, lưng tựa vào đồi đất đỏ, mặt hướng về phía ruộng đồng; xây dựng chủ yếu bằng đá tổ ong và gỗ trai, những loại vật liệu bền bỉ với thời gian.
Điều đặc biệt khiến du khách không khỏi ngỡ ngàng chính là đặc tính “đông ấm, hạ mát” của nguồn nước. Giữa cái nắng cháy da cháy thịt của miền trung, nước giếng vẫn mát lạnh, trong veo. Khi mùa đông lạnh giá, hơi nước lại tỏa ra ấm áp. Nguồn nước này không bao giờ cạn, nuôi dưỡng bao thế hệ dân làng. Tuy nhiên, có giai đoạn những báu vật này suýt bị lãng quên dưới lớp bùn đất do chiến tranh và thiên tai.
Thật cảm động khi chính người dân xóm Cây Phượng và những người con xa quê đã cùng nhau đóng góp gần 120 triệu đồng cùng hàng trăm ngày công bền bỉ suốt 5 năm để tôn tạo lại giếng cổ. Sự chung tay này minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa cộng đồng làng xã. Hiện nay, Cam Lộ còn khoảng 15 giếng cổ như vậy. Nếu giếng cổ là “mạch máu”, thì những vườn chè cổ thụ ở vùng Cùa của Cam Lộ chính là “lá phổi”.
Du khách dễ dàng bị choáng ngợp trước những gốc chè có tuổi đời hàng thế kỷ, thân cây to gần bằng vòng tay người ôm, xù xì rêu phong, nhuốm màu sương gió; có những cây chè cao từ 5m-10m, cành lá sum suê, vươn cao. Bà Hoàng Thị Thoại ở thôn Mai Trung, nay đã ở tuổi 76 vẫn hằng ngày chăm chút cho vườn chè cổ mà bà nội của chồng để lại có tuổi đời 100 đến hơn 200 năm. Vườn chè từng có tới 250 gốc, một số cây đã chết vì tuổi già, nay còn gần 100 gốc.
Với người dân vùng này, cây chè không chỉ là cây trồng mang lại giá trị kinh tế, đó còn là kỷ vật của tiền nhân, là niềm tự hào của vùng quê cách mạng. Chè cổ ở vùng Cùa nổi danh khắp vùng bởi hương vị đậm đà không đâu sánh kịp. Nước chè có màu vàng mật ong, trong vắt, mang vị ngọt hậu thanh tao. Người dân nơi đây thường có câu “Chè vùng Cùa om với nước giếng cổ thì ngon không gì bằng”. Đó là sự kết hợp hoàn hảo giữa tinh túy từ lòng đất và tinh hoa từ khí trời, tạo nên một nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của Quảng Trị.
Đứng trước những tiềm năng to lớn ấy, xã Cam Lộ đang nỗ lực hiện thực hóa định hướng phát triển du lịch bền vững. Theo đồng chí Đỗ Văn Bình, địa phương xác định di tích đền thờ Vua Hàm Nghi là điểm nhấn để kết nối các địa danh lịch sử trên tuyến Đường 9- Nam Lào huyền thoại, cùng với Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền nam Việt Nam và di tích 241.
Tầm nhìn của Cam Lộ không chỉ dừng lại ở du lịch tham quan đơn thuần mà còn hướng tới mô hình du lịch trải nghiệm nông thôn mới. Du khách đến đây được sống trong không gian lịch sử cách mạng, thưởng thức bát nước chè xanh om từ giếng cổ và lắng nghe những câu chuyện kể về lòng yêu nước của người dân vùng đất lửa.
Đây là hướng đi đúng đắn, nhằm phát huy sức mạnh nội lực, biến di sản thành nguồn lực, góp phần nâng cao đời sống cho người dân. Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị Hồ Văn Hoan cho biết, trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, Cam Lộ vẫn giữ được những giá trị nguyên bản, quý giá. Nỗ lực bảo tồn di tích, hồi sinh giếng cổ và giữ gìn vườn chè cổ thụ của người dân chính là cách họ tri ân quá khứ và xây dựng tương lai.
Cam Lộ hôm nay không chỉ là một địa danh trên bản đồ du lịch phía Tây Quảng Trị, mà còn là một biểu tượng của sự giao thoa giữa lịch sử hào hùng và nét đẹp văn hóa truyền thống, mời gọi du khách phương xa về với mạch nguồn di sản.
