Người giữ hồn tẩu thuốc ở A Dơi

Từ bao đời nay, chiếc tẩu thuốc là vật dụng quen thuộc trong đời sống của đồng bào Vân Kiều dưới chân dãy Trường Sơn. Theo thời gian, nghề chế tác tẩu thuốc truyền thống dần mai một, số người còn lưu giữ kỹ thuật làm nghề chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Nghệ nhân Hồ Thị Ưa cần mẫn tạo hình tẩu thuốc từ đất sét truyền thống.
Nghệ nhân Hồ Thị Ưa cần mẫn tạo hình tẩu thuốc từ đất sét truyền thống.

Với tình yêu và ý thức gìn giữ nghề cha ông, bà Hồ Thị Ưa ở thôn Ba Tầng, xã A Dơi, tỉnh Quảng Trị vẫn miệt mài bên bếp tro, bền bỉ giữ nghề truyền thống.

Kỳ công chế tác

Từ thời thơ ấu, chiếc tẩu thuốc lá đã trở nên gần gũi với bà Hồ Thị Ưa khi hằng ngày nhìn thấy người già trong bản thường sử dụng. Tò mò về vật dụng nhỏ bé nhưng gắn bó mật thiết trong đời sống, bà nảy sinh mong muốn học nghề từ chính người thân. Quá trình học đòi hỏi sự kiên trì, nhẫn nại và tỉ mỉ vì nguyên liệu khó tìm, kỹ thuật chế tác lại phức tạp. Nhờ miệt mài rèn giũa, đến tuổi thanh niên, bà Ưa đã thành thạo mọi kỹ năng và gắn bó trọn vẹn với nghề truyền thống. Bà chia sẻ: “Làm tẩu thuốc không dễ dàng chút nào. Khó nhất là công đoạn tìm kiếm đúng loại đất sét chuẩn. Sau đó, việc uốn nắn khuôn hình cân đối, tạo đường thông hơi và căn chỉnh nhiệt độ khi nung cũng đòi hỏi kỳ công cùng sự cẩn trọng rất lớn”.

Theo bà Ưa, nguyên liệu chính để tạo nên chiếc tẩu chất lượng là loại đất sét nguyên chất, mịn dẻo, không pha tạp. Qua thực tế kiểm chứng, bà nhận thấy chỉ có nguồn đất tại khu vực Cù Té Điếu tiếp giáp bản Rạ của huyện Sa Muồi, nước bạn Lào, cách nơi bà sinh sống hơn 1 ki-lô-mét mới có thể đáp ứng trọn vẹn các tiêu chuẩn. Loại đất này có lớp mặt ngoài màu đỏ lục, lớp tiếp theo màu xám nhẹ rồi mới đến lớp đất màu đen tuyền ở phía dưới sâu. Để biến những cục đất thô sơ thành chiếc tẩu tinh xảo, tất cả các khâu chế tác đều được bà thực hiện hoàn toàn thủ công. Đất sét mang về được nhào nặn kỹ, đập nhiều lần cho đạt độ dẻo mịn rồi cuộn thành từng mẫu nhỏ bằng quả trứng gà, nắn ép cẩn thận theo hình thù đặc trưng. Công đoạn quan trọng giữ vai trò quyết định là tạo đường thông hơi bên trong thân tẩu. Khâu này vừa đòi hỏi giữ hơi thông suốt, vừa không làm biến dạng dáng tẩu, bảo đảm tính thẩm mỹ và hương vị thuốc lá. Bà Ưa dùng một đoạn dây sắt nhỏ uốn cong khớp dáng tẩu, đem nung đỏ rồi khéo léo luồn qua thân đất dẻo.

Hoàn thành tạo hình, tẩu thuốc được phơi nắng cho khô ráo rồi vùi vào tro bếp suốt một đêm. Việc này giúp nhiệt độ tăng chậm, làm tẩu cứng chắc và không bị rạn nứt. Khi vỏ tẩu chuyển từ màu đen sang đỏ gạch, bà gắp ra ủ ngay vào lớp cám gạo dày để hút nhiệt từ từ. Khi sản phẩm nguội hẳn, bề mặt tẩu chuyển sang màu đen sánh bóng rất đẹp mắt. Sau đó, phần ống tẩu được nối dài bằng khúc rễ tre nhỏ, quấn thêm các vòng dây đồng hoặc nhôm mỏng vừa trang trí, vừa tránh nứt vỡ.

Do công việc đòi hỏi sự tỉ mẩn cho nên số lượng sản phẩm làm ra không nhiều. Những khi sức khỏe cho phép, bình quân mỗi ngày bà Ưa hoàn thiện từ 5 đến 10 chiếc tẩu, chủ yếu phục vụ sinh hoạt của người lớn tuổi trong vùng. Dù giá bán chỉ từ 30.000 đến 70.000 đồng/chiếc, nguồn thu không lớn, nhưng bà vẫn mải miết làm việc bằng tình yêu dành cho bản sắc dân tộc.

Trăn trở tìm người nối nghiệp

Niềm đam mê miệt mài của nghệ nhân gần 80 tuổi đã thu hút sự chú ý, tò mò của nhiều bạn trẻ trong bản làng. Em Hồ Thị Diệp ở thôn Ba Tầng chia sẻ: “Em rất tự hào về văn hóa của đồng bào Bru-Vân Kiều mình. Mỗi khi rảnh rỗi, em thường tìm đến nhà xem bà Ưa nhào đất, làm tẩu thuốc. Nhìn bà tỉ mỉ làm từng công đoạn, em càng thêm trân trọng nếp sống của cha ông. Em mong muốn sau này có thể góp sức giới thiệu hình ảnh quê hương A Dơi giàu bản sắc và thân thiện đến bạn bè khắp mọi miền”.

Hiện nay, số người biết chế tác tẩu thuốc thủ công tại xã A Dơi chỉ đếm trên đầu ngón tay, trong khi giới trẻ hầu như không mấy ai mặn mà học nghề. Trước nguy cơ nghề cổ truyền bị mai một theo thời gian, Trưởng Ban công tác Mặt trận thôn Ba Tầng Hồ Văn Hóa cho biết: “Ở thôn Ba Tầng, người biết làm tẩu thuốc như bà Ưa hiện rất hiếm. Ban công tác Mặt trận thôn đang tích cực tuyên truyền, vận động bà con cùng các bạn trẻ trong bản chủ động đến học nghề, chung tay giữ gìn nét đẹp văn hóa độc đáo của dân tộc”.

Song song với sự chủ động từ người dân, chính quyền địa phương cũng đang lồng ghép công tác bảo tồn văn hóa với các chương trình phát triển kinh tế hộ gia đình. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nguyễn Thị Phương Hạnh khẳng định: “Địa phương xác định việc bảo tồn văn hóa của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô phải gắn liền với mục tiêu phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân. Chúng tôi đang tập trung lồng ghép các nguồn vốn đầu tư để nâng cấp hạ tầng, khôi phục lễ hội và nghề truyền thống tiêu biểu, đồng thời thành lập các câu lạc bộ văn hóa và hỗ trợ người dân kỹ năng làm du lịch cộng đồng. Địa phương quyết tâm xây dựng A Dơi thành điểm đến an toàn, thân thiện, đậm đà bản sắc, giúp bà con vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương”.

Dù đôi mắt không còn tinh tường, đôi tay bớt đi phần nhanh nhẹn và thu nhập từ công việc làm tẩu không đáng là bao, nhưng bằng tình yêu vẹn toàn với nghề của tổ tiên, bà Ưa vẫn quyết tâm gắn bó đến khi nào sức khỏe không còn cho phép. “Làm tẩu thuốc không hề đơn giản, từ khâu tìm nguyên liệu cho đến lúc làm ra sản phẩm hoàn chỉnh đều mất rất nhiều công sức cho nên ít ai kiên nhẫn muốn học. Tôi tuổi đã cao, chỉ sợ sau này mình nhắm mắt xuôi tay thì nghề làm tẩu thuốc cũng bị mất đi. Tôi tha thiết mong tìm được những người trẻ thật sự đam mê để truyền lại bí quyết, giúp con cháu mai sau vẫn còn biết đến một sản phẩm văn hóa từng gắn bó sâu sắc với đời sống đồng bào Vân Kiều nơi miền tây Quảng Trị”, bà Ưa trăn trở.

Có thể bạn quan tâm