Đây không chỉ là bước chuyển mình đầy tự hào của làng nghề hơn 300 năm tuổi, mà còn là minh chứng cho cách làm sáng tạo, linh hoạt, hiệu quả từ chính quyền đến người dân địa phương.
TÀI NGUYÊN DU LỊCH ĐỘC ĐÁO
Làng nghề chằm nón ngựa Phú Gia, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, là một trong số ít những địa chỉ hội tụ cả ba yếu tố: Giá trị lịch sử lâu đời, kỹ thuật chế tác tinh xảo và hàm lượng văn hóa truyền thống cao. Với lịch sử hơn 300 năm hình thành và phát triển, nón ngựa Phú Gia từng là sản vật phục vụ giới quyền quý, quan lại thời xưa, gắn liền với hình ảnh đội quân Tây Sơn thần tốc và phong cách sống của các bậc “con nhà võ”.
Không giống các loại nón lá thông thường, nón ngựa Phú Gia có kết cấu 10 lớp lá chắc bền, chụm lại trên vành nón với hoa văn được thêu tay cầu kỳ như “long-lân-quy-phụng”, “lưỡng long tranh châu”, hay cảnh trí mang đậm bản sắc văn hóa phương nam. Đặc biệt, năm 2024, nghề chằm nón ngựa Phú Gia vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều này không chỉ thể hiện giá trị văn hóa sâu sắc của làng nghề mà còn mở ra cơ hội lớn cho việc “lên đời” sản phẩm thành tài nguyên du lịch độc đáo.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Xuân An Hồ Văn Tuấn nhấn mạnh: “Chúng tôi trân trọng nỗ lực giữ nghề của người dân qua nhiều thế hệ. Chiếc nón không chỉ là vật dụng đơn thuần mà đã trở thành một “nhân vật” trong câu chuyện hành trình trải nghiệm - nơi du khách được tận mắt chứng kiến 10 công đoạn chế tác công phu, được thêu dệt bởi những đôi bàn tay nghệ nhân lành nghề, là lời khẳng định rằng nghề của cha ông sẽ không bị mai một. Đây là hành trình sống động, đưa khách du lịch đến gần hơn với di sản”...
Chính quyền xã đã lựa chọn bốn cơ sở sản xuất đủ điều kiện thực hiện mô hình du lịch trải nghiệm, trong đó điểm chủ đạo là cơ sở của Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Lan, một trong những người gìn giữ tinh hoa nghề chằm nón ngựa lâu đời. Nơi đây là điểm dừng chân ưa thích cho các tour học tập-thực tế chuyên sâu. Những hạng mục đầu tư và nâng cấp kết cấu hạ tầng như đường dẫn vào làng được bê-tông hóa, lắp đặt hệ thống chiếu sáng, cải tạo nhà trưng bày rộng rãi, lắp thiết bị trình chiếu… góp phần tạo dựng diện mạo mới cho làng nghề, đồng thời bảo đảm các điều kiện cơ bản phục vụ du khách. Từ làng nghề truyền thống thuần túy, Phú Gia đã thật sự chuyển mình thành điểm đến văn hóa đặc sắc và hình mẫu du lịch cộng đồng đáng học hỏi trong vùng.
Việc phát triển du lịch làng nghề tại Phú Gia được Ủy ban nhân dân xã Xuân An xây dựng và vận hành bài bản trong năm 2025. Đến nay, mô hình đạt những kết quả khả quan với gần 2.900 lượt khách ghé thăm, phần lớn là học sinh, sinh viên và khách nội địa. Trọng điểm của sản phẩm du lịch là các chương trình trải nghiệm đa dạng, được chia theo từng đối tượng khách: Đối với học sinh tiểu học, chương trình khơi gợi sự tò mò với các hoạt động như vẽ hoa văn lên nón, xem video chế tác nón; học sinh THCS được lồng ghép kiến thức lịch sử-văn hóa, thực hành tước lá, vuốt lá, thảo luận nhóm về bảo tồn di sản; học sinh THPT và sinh viên các ngành mỹ thuật, văn hóa, du lịch được tìm hiểu chuyên sâu 10 công đoạn làm nón, giao lưu với nghệ nhân, thực hành chế tác... “Dạy các cháu nhỏ cách lặt lá, hay thêu những nét đầu tiên trên chiếc nón là cách chúng tôi truyền nghề sống động nhất. Vừa là nghề, vừa là văn hóa, vừa là sinh kế”, Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Lan chia sẻ.
KHƠI DẬY TIỀM NĂNG, HƯỚNG ĐẾN TƯƠNG LAI BỀN VỮNG
Thành công bước đầu của sản phẩm du lịch làng nghề Phú Gia đến từ sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền-người dân-doanh nghiệp. Ông Phạm Hoàng Trực, Giám đốc Công ty Du lịch Quốc tế Gotour Travel nhấn mạnh: “Đây là điểm đến nằm trong chuỗi giá trị làng nghề lịch sử gắn với phong trào Tây Sơn. Chúng tôi rất kỳ vọng mô hình này sẽ góp phần định danh du lịch văn hóa của Gia Lai. Đối tượng mà chúng tôi nhắm đến là học sinh, sinh viên, từ đó lan tỏa đến du khách cả trong và ngoài nước”. Ghi nhận tầm quan trọng của kết cấu hạ tầng, ông Trực đề xuất cần sớm đầu tư mở rộng đường, bãi xe, quy hoạch mặt bằng đón tiếp để bảo đảm đón các đoàn khách lớn. Đồng thời, ông nhấn mạnh vai trò của “lớp kế thừa trẻ”, những người trẻ bản địa hiểu văn hóa, năng động trong truyền thông trên các nền tảng số để tăng sự hiện diện của làng nghề.
Năm 2025, xã Xuân An đã chủ động hoàn thiện các tuyến du lịch tại địa phương, bao gồm: Tuyến 0,5 ngày, tập trung tham quan, trải nghiệm tại làng nghề, nhà trưng bày, hộ sản xuất, dùng bữa tại nhà hàng địa phương và tuyến 1 ngày, bổ sung hoạt động chiều như tham quan võ đường Đỗ Phúc Lên, nơi lưu giữ võ cổ truyền Bình Định, hoặc phế tích Tháp Đại Hữu, minh chứng khảo cổ quan trọng của vùng đất Xuân An... Chính việc phối hợp tổ chức đầu mối kết nối tour-tuyến, quảng bá tour trên các diễn đàn, nền tảng, nhóm truyền thông xã hội… đang từng bước giúp Phú Gia trở thành điểm đến “phải ghé” trong bản đồ du lịch học đường, du lịch di sản khu vực Tây Nguyên- Duyên hải Trung Bộ.
Dù đạt những kết quả ấn tượng, du lịch Phú Gia cũng đối mặt không ít khó khăn như thiếu nguồn vốn đầu tư lớn, đội ngũ nhân lực chưa chuyên sâu về du lịch, công tác quảng bá còn phân tán. Tuy nhiên với các giải pháp đang được triển khai cũng như sự ủng hộ của các hiệp hội ngành nghề, cơ sở lữ hành… có thể tin tưởng vào triển vọng của du lịch nơi đây. Ủy ban nhân dân xã Xuân An đang tích cực phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai tổ chức các đoàn khảo sát, xây dựng hệ thống thông tin số hóa, tiếp cận các nguồn hỗ trợ địa phương, Trung ương và kêu gọi xã hội hóa trong đầu tư… Xã đang quy hoạch phát triển khu du lịch cộng đồng làng nghề Phú Gia hơn 1,4 ha, gồm đầy đủ các tiện ích như quảng trường lễ hội, trung tâm trình diễn, nhà tổ, nhà trưng bày…
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Kim Chung chia sẻ, thời gian tới, tỉnh sẽ tăng cường công tác quảng bá, giới thiệu nghề chằm nón ngựa Phú Gia đến du khách trong và ngoài nước thông qua các lễ hội, hội chợ, sự kiện văn hóa-du lịch; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để số hóa tư liệu, xây dựng sản phẩm truyền thống, clip quảng bá trên nền tảng số. Tiếp tục đồng hành cùng chính quyền địa phương và nhân dân Phú Gia để giữ gìn, lan tỏa và phát huy giá trị di sản quý báu này.
Mục tiêu đến năm 2030, làng nghề Phú Gia không chỉ là điểm đến du lịch, mà còn là trung tâm văn hóa-kỹ nghệ truyền thống kiểu mẫu, khơi nguồn sáng tạo cho các ngành nghề gắn với bản sắc địa phương trong xu thế hội nhập. Mô hình phát triển du lịch dựa trên làng nghề truyền thống tại Phú Gia là thí dụ điển hình cho cách làm du lịch sáng tạo, bám sát tài nguyên văn hóa bản địa. Bằng cách xác định đúng tiềm năng, thiết kế sản phẩm trọn gói, tạo sinh kế cho cộng đồng, khai thác có trách nhiệm di sản, Phú Gia đã và đang đặt nền móng vững chắc cho du lịch cộng đồng đặc sắc, góp phần phát triển kinh tế-xã hội, làm giàu văn hóa địa phương.
