Đưa chúng tôi đi thăm những hộ gia đình làm tương, Trưởng khu phố Bần Vũ Nhật Minh giới thiệu: Khu phố trước kia thuộc làng Bần Yên Nhân (bao gồm khu phố Bần và thôn Cộng Hòa ngày nay), có nghề làm tương truyền thống từ lâu đời với thương hiệu nổi tiếng “tương Bần”.
Nghề làm tương gắn bó với đời sống sinh hoạt của người dân địa phương qua nhiều thế hệ, lưu giữ những giá trị văn hóa, tri thức dân gian và bản sắc cộng đồng bền vững.
Bà Ngô Thị Hoa ở khu phố Bần cho biết: “Tôi là thế hệ thứ ba tiếp nối nghề truyền thống của gia đình. Chúng tôi vẫn giữ phương pháp sản xuất truyền thống, sử dụng những nguyên liệu chính là gạo nếp, đỗ tương và muối. Giá trị của tương Bần nằm ở quy trình chế biến “cha truyền con nối”. Nguyên liệu phải được tuyển chọn kỹ lưỡng gồm nếp cái hoa vàng, đỗ tương trồng đất bãi, nước sử dụng là nước của làng; chum sành ủ tương thường lấy từ làng gốm.
Theo các hộ làm tương ở khu phố Bần, quy trình nấu tương gồm ba công đoạn chính: Làm mốc xôi, ngả đỗ và ủ tương. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên, đặc biệt là ánh nắng. Thời gian ủ kéo dài từ một đến hai tháng, tạo nên sản phẩm có màu vàng óng, vị ngọt bùi, thơm dịu, sánh mịn đặc trưng.
Trước hết, nếp cái hoa vàng được ngâm sạch, đãi kỹ rồi đem nấu thành xôi dẻo. Khi xôi chín, xới ra nong, nia, để nguội tự nhiên và ủ trong khoảng hai ngày hai đêm cho đến khi xôi lên mốc vàng đều. Nhiều hộ gia đình còn ủ xôi trong lá nhãn nhằm giúp hạt nếp dậy mùi thơm đặc trưng, tạo tiền đề cho chất lượng tương về sau.
Tiếp đến là công đoạn xử lý đỗ tương. Đỗ được rang chín vàng, trước đây chủ yếu rang thủ công, trộn cùng cát sạch để hạt đỗ chín đều, giòn và thơm. Ngày nay, một số hộ đã sử dụng lò rang hiện đại nhằm tiết kiệm thời gian, nâng cao năng suất nhưng vẫn bảo đảm hương vị truyền thống.
Sau khi rang, đỗ được xay nhỏ rồi ngâm trong chum sành, đổ ngập nước khoảng từ bảy đến mười ngày. Khi nước đỗ chuyển sang màu vàng ánh đỏ là đạt yêu cầu. Nước đỗ sau khi ngâm được chắt ra, tưới đều lên phần xôi nếp đã lên mốc, tiếp tục ủ thêm một ngày một đêm.
Sau đó, toàn bộ hỗn hợp được cho vào chum sành cùng với muối, khuấy đều và đưa ra phơi nắng. Ánh nắng tự nhiên giữ vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định đến màu sắc, độ sánh và hương vị của tương. Nắng càng tốt, tương càng nhanh chín, có màu vàng sánh đẹp; ngược lại, nếu thiếu nắng tương dễ xỉn màu, hương vị kém đậm. Vì vậy, mùa hè được xem là thời điểm lý tưởng nhất để làm tương Bần.
Thông thường, tương Bần được phơi nắng liên tục trong khoảng một tháng. Trong suốt thời gian này, người làm phải thường xuyên theo dõi, mỗi ngày mở chum khuấy đều và bổ sung lượng nước phù hợp. Trời nắng to thì đem chum ra phơi, gặp mưa phải che chắn cẩn thận để tránh nước mưa lọt vào. Khi nước tương sánh lại, có màu vàng đậm, vị ngọt bùi hài hòa và hạt xôi nếp mềm nhuyễn, đó là lúc tương đã chín và đạt chất lượng.
Ông Lê Đình Đạt ở khu phố Bần chia sẻ: “Các cụ truyền nghề làm tương đến tôi là đời thứ 7. Trước kia làm tương chủ yếu để ăn hoặc bán ở chợ làng. Từ năm 1991, gia đình tôi bắt đầu mở rộng sản xuất, kinh doanh, đến nay có khoảng 1.000 chum, mỗi chum dung tích 100 lít. Sự khác biệt của tương Bần không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở điều kiện tự nhiên, môi trường và kinh nghiệm người làm nghề. Không khí tại khu vực làng nghề và hệ vi sinh vật tự nhiên có liên quan đến quá trình lên men. Mốc ở đây thường có màu vàng đẹp, phát triển mạnh, tạo nên đặc trưng riêng cho sản phẩm, nhưng quan trọng nhất là kỹ thuật làm mốc và xác định thời điểm ngả tương. Kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm làm nghề đã mang lại vị thơm ngon khác biệt của tương Bần với tương ở nơi khác”.
Trưởng khu phố Bần cho biết, làng nghề tương Bần hiện nay vẫn duy trì hoạt động sản xuất ổn định với khoảng 20 hộ hội viên, trong đó có 5 cơ sở sản xuất quy mô lớn. Tổng sản lượng hàng triệu lít mỗi năm, được bán khắp các vùng, miền trên cả nước; tạo việc làm thường xuyên cho nhiều lao động địa phương, góp phần nâng cao đời sống kinh tế và giữ gìn nghề truyền thống.
Làng nghề tương Bần không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Do vậy, việc bảo tồn làng nghề cần được quan tâm, phát huy giá trị tri thức dân gian, kỹ năng nghề thủ công truyền thống; tạo cơ sở để gắn bảo tồn di sản với du lịch văn hóa làng nghề, góp phần phát triển kinh tế-xã hội địa phương.