Để được hò reo giữa tiếng trống hội dồn dập, chứng kiến những pha tranh cướp cầu gay cấn của lễ hội vật cầu nước làng Vân - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian độc đáo vùng Kinh Bắc.
Lỉnh kỉnh vác theo túi máy ảnh, anh Văn Giang, ở phường Từ Sơn, Bắc Ninh, chia sẻ: “Tôi đã dự hai mùa hội nhưng vẫn rất mê không khí gần gũi, sôi động, vui vẻ và kịch tính mà lễ hội vật cầu nước mang lại. Hơn nữa, khoảng cách bốn năm hội mới mở một lần cũng đủ dài khiến người ta nhớ và muốn quay lại để được chứng kiến sự trang nghiêm khi các quân cầu thực hiện nghi lễ cáo yết, xin phép nhà Thánh tại đền Đức trước khi tham gia các trận cầu nảy lửa.
Hay hình ảnh rất mộc mạc, gần gũi của các thiếu nữ gánh nước từ sông Cầu đựng trong chum gốm Thổ Hà đổ vào sân đấu. Lần này, tôi đi với nhóm bạn. Đây cũng là dịp để tìm hiểu và lưu lại những bức ảnh độc đáo, đặc sắc về văn hóa của quê hương”. Lễ hội vật cầu nước làng Vân được tổ chức vào các ngày 12,13 và 14 tháng tư âm lịch trên sân chính của đền thờ Thánh Tam Giang.
Tục truyền rằng, hai vị Thánh Tam Giang là Trương Hống và Trương Hát từng phò tá, có công giúp Triệu Quang Phục dẹp giặc. Do đó, hội vật cầu nước làng Vân không chỉ là lễ hội cầu mùa của cư dân trồng lúa nước mong cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt mà còn là hội mừng chiến thắng, tưởng nhớ những bậc tiền nhân có công giữ nước. Tại tỉnh Bắc Ninh, nhiều hội làng có tục cướp cầu như hội Hữu Mục, hội làng Lý, hội Phú Khê, hội làng Dĩnh, hội làng Bừng, song duy nhất làng chỉ ở làng Vân có vật cầu nước.
Không phải là sân cỏ, sân đất, hội vật cầu nước làng Vân được ví “độc nhất vô nhị” khi tổ chức trên mặt sân đầy bùn nhão, có diện tích khoảng 200m2, hai đầu sân có hai lỗ sâu khoảng 80 cm và rộng khoảng 50 cm. Tâm điểm của lễ hội là quả cầu làm bằng gỗ mít nguyên khối nặng gần 20 kg - tượng trưng cho mặt trời, nguồn sinh khí của vạn vật. Theo các cụ cao tuổi trong làng, quả cầu tại hội vật hiện nay có tuổi đời hơn 300 năm, được dân làng thờ và gìn giữ cẩn thận trong đền và chỉ được đưa ra dịp lễ hội.
Tan hội, quả cầu gỗ lại được trang trọng rước về hậu cung làm lễ hoàn cầu. Trong các ngày diễn ra lễ hội, 16 thanh niên khỏe mạnh của hai đội chơi là Giáp hạ và Giáp thượng, mỗi đội có 8 người chơi, gọi là “quân cầu” tham gia hội vật. Ông Diêm Đăng Tráng, Ban huấn luyện quân cầu phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh cho biết: “Các quân cầu được tinh tuyển từ các tổ dân phố và phải tuân thủ những quy định khắt khe trước khi lễ hội diễn ra, được ban huấn luyện dạy từ cách đi đứng, để tay, cách ngồi đến cách chơi cầu.
Các gia đình coi việc có con em được lựa chọn tham gia đội quân cầu là niềm tự hào, vinh dự lớn. Nhờ đó, sau quãng thời gian dài gián đoạn, từ năm 2002 khi khôi phục, lễ hội luôn nhận được sự hưởng ứng và chung tay gìn giữ của cộng đồng”. Khi tiếng trống hiệu lệnh vang lên, 16 quân cầu chia làm hai đội chạy vòng quanh sân để chào trong tiếng hò reo của dân làng và du khách thập phương. Cuộc tranh tài chính thức bắt đầu khi quả cầu gỗ được tung xuống sân.
Hai đội giao tranh quyết liệt, giành giật từng khoảng trống trên bãi bùn trơn trượt để đưa quả cầu vào lỗ của sân đối phương, quên cả ánh nắng gắt đầu hè. Quả cầu ngấm nước trở nên trơn tuột. Để tránh sự cản phá của đối phương, có những lúc các đội phải bưng cả đồng đội đang ôm gọn quả cầu trong lòng đưa lên cao. Người xem hồi hộp, nín thở dõi theo từng pha ghì siết, nâng cầu, cản phá đầy sức mạnh, trong tiếng trống thúc giục lúc khoan thai, lúc dồn dập. Mỗi lần cầu được đẩy xuống hố là kết thúc một hiệp trong tiếng hò reo cổ vũ.
Theo quan niệm dân gian, nếu năm nào Giáp thượng thắng, thì năm đó mưa gió thuận hòa, làm ăn phát đạt, mang vận may về cho dân làng, cho dân an vật thịnh. Kết thúc cuộc chơi, các quân cầu xếp thành 4 hàng dọc trước sân cầu để tạ Thánh, dân làng cũng ùa vào sân chung vui với các quân cầu tạo nên bầu không khí náo nhiệt. Bởi vậy, dù lễ hội diễn ra ba ngày nhưng trận cầu nào cũng đông nghẹt dân làng và du khách đến cổ vũ.
Đến lễ hội vật cầu nước, người dân Vân Hà vẫn ngâm nga câu "Khánh hạ làng Vân hội vật cầu/Khắp vùng Kinh Bắc chẳng có đâu/Quan quân gắng sức giành cho được/Sân chơi bùn nước họa một màu". Năm 2022, Hội vật cầu nước làng Vân được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hiện địa phương tiếp tục sưu tầm tư liệu, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để bảo tồn, quảng bá hình ảnh, từng bước xây dựng lễ hội trở thành sản phẩm văn hóa du lịch riêng có của vùng Bắc Ninh- Kinh Bắc .
