Ngôi chùa nổi tiếng bởi kiến trúc cổ kính và bề dày lịch sử gần một nghìn năm còn là cái nôi của lễ hội truyền thống đặc sắc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo các tư liệu lịch sử, chùa Ông có tên chữ là Bản Tịnh Tự, được xây dựng từ thời Lý, vào thế kỷ 12. Tương truyền, nhà vua từng về vùng đất này giúp nhân dân khai khẩn đất đai, truyền dạy kinh nghiệm sản xuất, ban phát giống cây trồng và các bài thuốc nam chữa bệnh. Nhà vua cũng chọn nơi đây để dựng chùa, giáo hóa nhân dân hướng thiện. Sau khi vua băng hà, người dân lập bài vị thờ phụng để tưởng nhớ công lao và bày tỏ lòng biết ơn đối với những đóng góp của vị minh quân.
Trải qua gần 900 năm lịch sử cùng nhiều lần trùng tu, tôn tạo, chùa Ông vẫn bảo tồn được những giá trị kiến trúc đặc sắc mang dấu ấn thời Lý. Công trình có bố cục hình chữ tam gồm tiền đường, trung từ và hậu cung. Tam quan được xây dựng với cửa vòm cuốn, chạm khắc hình tứ linh tinh xảo. Toàn bộ hệ thống khung cột bằng gỗ lim chắc chắn, kết cấu theo kiểu chồng rường bào trơn kết hợp các họa tiết trang trí truyền thống, tạo nên vẻ đẹp bề thế nhưng hài hòa, thanh thoát.
Chùa Ông còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như gạch cổ thời Mạc, chuông đồng, tượng thờ, đại tự, ngựa thờ cùng hệ thống thần tích, sắc phong qua các triều đại. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, năm 2001, chùa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Gắn liền với ngôi chùa là lễ hội truyền thống chùa Ông được tổ chức hằng năm vào dịp tháng 3 âm lịch. Xưa kia, lễ hội kéo dài từ ngày 6 đến 28/3 âm lịch. Hiện nay, thời gian tổ chức được rút gọn nhưng vẫn giữ được đầy đủ các nghi thức truyền thống như lễ tế, rước nước, lễ phất cờ cùng nhiều trò chơi dân gian đặc sắc như kéo co, bịt mắt đập niêu, đi cầu kiều, chọi gà...
Đối với người dân Bình Lương, lễ hội chùa Ông là ngày hội lớn của cộng đồng. Đây là dịp để con cháu xa quê trở về sum họp, dâng hương tưởng nhớ tiền nhân, cùng nhau gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.
Đại đức Thích Minh Hậu, trụ trì chùa Ông cho biết: Được sự hỗ trợ của chính quyền xã và đóng góp của nhân dân, nhà chùa đã tu bổ, tôn tạo nhiều hạng mục như tam bảo, sân chùa, cầu, tường bao, nhà khách... Qua đó, góp phần bảo tồn giá trị di tích và phục vụ tốt hơn nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân.
Nhận thức rõ vai trò của di sản trong đời sống xã hội, xã Như Quỳnh luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nguyễn Duy Phong cho biết: Mỗi di tích, lễ hội trên địa bàn xã đều chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng. Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ một công trình hay một nghi lễ, mà còn là gìn giữ bản sắc quê hương trong quá trình phát triển. Đây là nền tảng quan trọng để phát huy các giá trị văn hóa, nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.
