Sự xuất hiện đồng hành của các họa sĩ, nghệ nhân đến từ mảnh đất Sơn Tây (Hà Nội), như: Chu Viết Cường, Nguyễn Trọng Toàn, Nguyễn Duy Dũng và Nguyễn Tấn Phát đã tạo nên ấn tượng với người làm nghề và công chúng. Cùng xuất hiện chung không gian, cùng cất lên tiếng nói chung về nghề nghiệp... tinh thần hội tụ ấy biểu hiện cho chuyển động sâu sắc, hành trình đầy khát vọng tìm lại cội nguồn để định hình con đường chung cho tương lai.
Trong không gian đình Hà Vĩ cổ kính thờ Tổ nghề sơn Trần Lư, bên cạnh hoạt động trưng bày, giới thiệu tác phẩm, chuỗi hoạt động tiếp nối nhau đã đưa công chúng tiếp cận gần hơn với gốc nghề, ký ức và câu hỏi căn cốt của những người nghệ sĩ, đó là làm thế nào để sơn mài tiếp tục hòa vào dòng chảy văn hóa một cách sống động.
Chia sẻ của họa sĩ, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát trong không gian trang nghiêm của đình chứa đựng nhiều suy tư. Anh nhắc về cuộc về của những người làm sơn mài Sơn Tây với nơi đã sinh ra tinh hoa của sơn ta, cũng là nơi nhắc mỗi người làm nghề phải giữ lấy cái tâm và sự chuẩn mực.
Một nghề muốn trở thành truyền thống thì không thể chỉ có người làm mà cần có cộng đồng, nơi chốn, sự tiếp nối. Khi các nghệ sĩ lựa chọn việc cùng đứng chung, cùng giới thiệu, chia sẻ... cũng là lúc những tiếng nói chung được cất lên. Các nghệ nhân mong muốn, bên cạnh vai trò là tác phẩm, sản phẩm... sơn mài sẽ trở thành một phần đời sống văn hóa để gìn giữ và truyền lại.
Nhìn nhận từ góc độ rộng hơn, quan điểm của các nghệ sĩ cũng gợi ra những vấn đề mang tính thời đại. Khi nhiều giá trị thủ công đang bị cuốn vào logic thị trường, nguy cơ lớn nhất không phải là nghề mất đi kỹ thuật mà chính là tinh thần, hồn cốt. Bởi lẽ đó, việc những người nghệ sĩ Sơn Tây lựa chọn mang đầy ý thức, trách nhiệm trong gìn giữ và mở ra con đường mới với sự cộng hưởng, sức sống mới.
Trở về với gốc nghề, nơi đã khai sinh ra kỹ thuật sơn ta tinh xảo, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và đạo đức nghề nghiệp gần như khắc nghiệt. Sâu xa hơn, những người nghệ sĩ cũng có cơ hội được trở về với chính mình trong câu hỏi: Làm nghề, giữ nghề để làm gì?
Mỗi nghệ sĩ một hành trình, sự nghiệp, cá tính riêng. Có người đi qua những thử nghiệm tạo hình hiện đại, người lại lặng lẽ bám vào kỹ thuật truyền thống, có cách lựa chọn dung hòa. Họ gặp nhau ở một điểm chung đó là chấp nhận đi trên con đường khó.
Cái nhịp chậm của sơn mài ngoài thời gian, công đoạn còn đòi hỏi người làm nghề phải kiên trì, tin vào giá trị của những điều không thể nhìn thấy ngay lập tức. Chính trong nét đối lập giữa "nghề chậm" và nhịp sống nhanh, những nghệ sĩ đang tìm cách mở ra hướng tiếp cận mới.
Cụ thể, sơn mài không còn khép kín trong xưởng hay trong không gian trưng bày mà từng bước đi vào đời sống, tăng tính tương tác, thu hút sự tham gia của công chúng, nhất là giới trẻ. Ở nhiều không gian khác nhau, những nghệ nhân như Nguyễn Tấn Phát đã kiên trì tổ chức các hoạt động trải nghiệm, workshop... để người tham gia hiểu hơn về sơn mài.
Trong những buổi workshop như "Theo dấu chân ngựa Gióng", người trẻ được thử vẽ, cẩn trứng, chạm tay vào những công đoạn tưởng như đơn giản mà đòi hỏi sự tập trung, kiên nhẫn. Trải nghiệm trực tiếp giúp họ nhận ra bản chất của nghề khi tự tay làm và từ đó thêm đồng cảm. Từ đây, mối liên kết mới được hình thành, đó chính là ý thức cộng đồng với di sản.
Dẫu vậy, con đường ấy vẫn luôn gập ghềnh. Làm sao để rút ngắn trải nghiệm mà không làm mất đi chiều sâu của nghề? Làm sao để mở rộng không gian tiếp cận mà vẫn giữ được "chất" sơn mài, không biến thành hoạt động thủ công giản đơn? Những câu hỏi luôn hiện hữu và như chính các nghệ nhân thừa nhận: "Nghề này vốn dĩ đã khó rồi". Cái khó đôi khi không hẳn là rào cản mà ở một phần bản chất - giá trị giữ cho người ta còn đắm đuối, gắn bó.
Sơn Tây - vùng đất địa linh nhân kiệt - từ lâu đã là nơi hội tụ nhiều làng nghề truyền thống, trong đó sơn mài giữ một vị trí đặc biệt. Ở đây, nghề là sinh kế, là một phần đời sống tinh thần, mang theo nghề như một phần căn cước. Nhưng cũng chính trong dòng chảy hiện đại, Sơn Tây nói riêng và nhiều vùng khác nói chung từng đối diện với nguy cơ đứt gãy. Thị trường thay đổi, nhu cầu thẩm mỹ biến chuyển, những giá trị truyền thống đứng trước sức ép của công nghiệp hóa... nghề sơn mài không dễ dàng tồn tại.
Tại cuộc trưng bày lần này, tinh thần cộng hưởng giữa những người làm nghề đã góp phần tạo nên trường lực chung cho sơn mài. Không còn sự tách biệt giữa truyền thống và hiện đại. Không còn ranh giới cứng nhắc giữa nghệ nhân và họa sĩ... tất cả cùng hướng đến mục đích làm thế nào để nghề tiếp tục vận động?
Những phương thức tiếp cận mới đã được "kích hoạt" qua các hoạt động trải nghiệm, những cuộc đối thoại trực tiếp, khuyến khích người xem trở thành người tham gia. Khi công chúng tiếp cận vật liệu, thử các công đoạn, cảm nhận nhịp chậm rãi và mức độ công phu của nghề... sơn mài đã không còn là khái niệm xa vời mà gần gũi hơn trong trải nghiệm cá nhân. Từ trải nghiệm ấy, một dạng đồng sáng tạo được hình thành.
Tuy nhiên, phía sau những chuyển động tích cực là nhiều câu chuyện đầy lặng lẽ. Để duy trì một không gian mở, tổ chức các hoạt động cộng đồng, kết nối con người với nghề... các nghệ sĩ phải chấp nhận hy sinh rất nhiều.
Không phải lúc nào nghệ sĩ cũng có kinh phí bảo đảm cho hoạt động, thời gian, công sức bỏ ra cũng đang phải đo đếm bằng giá trị hữu hình. Có những ngày họ vừa làm nghề, vừa giữ vai trò người tổ chức, vừa làm người hướng dẫn, truyền cảm hứng... Có những giai đoạn phải gác lại những dự định cá nhân, kế hoạch sáng tác riêng để dành thời gian cho hoạt động chung.
Đó là câu chuyện đầy khó khăn về việc cân bằng đời sống. Khi lựa chọn đi theo con đường này, họ chấp nhận nhịp sống không dễ dàng, vừa phải duy trì thực hành nghệ thuật cá nhân, cần gắn bó với cộng đồng, giữ được chất lượng nghề trong môi trường luôn đòi hỏi sự công phu mà linh hoạt.
Như vậy, sự bền bỉ ngoài đến từ đam mê còn từ ý thức rõ ràng rằng nếu không sẵn sàng "gánh" phần khó thì sẽ không thể có nền tảng, sự kết nối đủ vững để nghề tiếp tục tồn tại. Chính ở điểm này, giá trị của sự cộng hưởng được khẳng định. Nếu nhiều người cùng chia sẻ, đóng góp thì những gì tưởng như quá sức với một hay một nhóm cá nhân mới trở thành khả thi.
Không gian được duy trì, hoạt động phong phú, cộng đồng dần hình thành... theo thời gian sẽ tạo nên chuyển động, dòng chảy. Vì vậy, câu hỏi "làm thế nào để nghề tiếp tục vận động" cần được trả lời bằng chính tinh thần, hành động, qua việc cùng nhau khơi nguồn, tương tác, sáng tạo. Và trên hết, cùng nhau chấp nhận những hy sinh cần thiết để giữ cho dòng chảy ấy không bị gián đoạn.
Cùng với trưng bày, chuỗi hoạt động tại đình Hà Vĩ đang được triển khai liên tục, tạo nên nhịp vận động đầy sức hút cho không gian văn hóa này. Ngày 19/4 diễn ra tọa đàm về văn hóa và lịch sử đình Hà Vĩ mở ra chiều sâu nhận thức, đưa công chúng trở về với lớp trầm tích của di sản của nghề sơn ta gắn với tín ngưỡng, ký ức cộng đồng.
Tiếp đó, ngày 21/4 sẽ diễn ra tọa đàm chuyên đề về sơn mài, tiếp tục nối dài dòng chảy, tập trung vào chính thực hành nghề, những vấn đề của sơn mài hôm nay, như: bảo tồn ra sao, đổi mới thế nào, cách thức nào để đi cùng đời sống đương đại mà không đánh mất bản chất...
Sự tiếp nối giữa các hoạt động cho thấy cách làm đầy ý thức, đặt nghề trong mối quan hệ chặt chẽ với không gian văn hóa và đối thoại, phân tích để hướng đến khả năng thích ứng và lan tỏa. Dù vậy, nếu chỉ dừng lại ở nỗ lực của các nghệ sĩ, dòng chảy này khó có thể duy trì lâu dài.
Nghề truyền thống muốn thực sự sống trong đời sống đương đại, cần đến hệ sinh thái cơ bản. Ở đó, vai trò của các cơ quan quản lý văn hóa là tạo cơ chế, tạo không gian và chính sách để những hoạt động như tại đình Hà Vĩ có thể tiếp tục được duy trì và nhân rộng.
Vai trò của các tổ chức, doanh nghiệp là đồng hành, hỗ trợ nguồn lực, giúp các ý tưởng sáng tạo không bị dừng lại vì thiếu điều kiện. Vai trò của truyền thông cần phát huy lan tỏa giá trị, giúp công chúng hiểu đúng, hiểu sâu về nghề. Quan trọng không kém, là sự tham gia của cộng đồng - những người không làm nghề nhưng sẵn sàng tiếp cận, trải nghiệm, ủng hộ, đồng hành.
Nhìn nhận khách quan, đã có những chia sẻ, kết nối phần nào, song, suốt một thời gian dài, dường như các họa sĩ, nghệ sĩ vẫn tự vận động là chính hoặc có gắn bó trong những nhóm nhỏ, thiếu điểm tụ đủ lớn. Sự đơn lẻ ấy, dù nuôi dưỡng cá tính sáng tạo vẫn vô hình trung khiến các dòng chảy bị phân mảnh, khó hình thành lực đẩy để đi xa hơn.
Chỉ khi có sự vào cuộc đồng bộ, những nỗ lực hiện tại mới không trở thành những điểm sáng đơn lẻ mà có thể kết nối thành mạng lưới bền vững. Chuỗi hoạt động mang đến trải nghiệm quan trọng. Từ một mô hình hay, nếu được tiếp sức đúng cách, hoàn toàn có thể trở thành hướng đi khả quan, lâu dài, đưa nghệ thuật sơn mài hòa vào dòng chảy đương đại mạnh mẽ hơn.
