Con đường ấy bắt đầu từ đêm mồng 4 rạng sáng 5/7/1885, khi đại thần Tôn Thất Thuyết, lãnh đạo phe chủ chiến, chỉ huy quân triều đình nhà Nguyễn tấn công Tòa Khâm sứ Pháp tại Huế. Dù dũng cảm nhưng ông và đội quân đã thất bại, do chênh lệch thế lực với quân ngoại bang. Trước nguy cơ kinh thành bị kiểm soát hoàn toàn, Tôn Thất Thuyết cùng các đại thần, tướng sĩ lập tức đưa Vua Hàm Nghi, khi ấy mới 14 tuổi, rời khỏi kinh thành để tiếp tục sự nghiệp chống giặc ngoại xâm.
Thức dậy cả dân tộc
Đoàn tùy tùng rời Huế, đi về hướng Cam Lộ của tỉnh Quảng Trị, qua rừng núi hiểm trở để đến thành Tân Sở. Đây là căn cứ đã được chuẩn bị từ năm 1883, khi nhóm chủ chiến trong triều đình dự cảm về âm mưu xâm lược của thực dân Pháp. Sau một thời gian củng cố lực lượng và chuẩn bị, ngày 13/7/1885, nhà vua ban Dụ Cần Vương, kêu gọi toàn dân cùng vua đứng lên chống thực dân Pháp.
Trong không gian thiêng liêng của Đền thờ Vua Hàm Nghi và tướng sĩ Cần Vương tại Di tích lịch sử quốc gia thành Tân Sở, thuộc xã Cam Lộ hôm nay, nhiều người vẫn như nghe vọng lại lời dụ khẩn thiết của nhà vua: “Người trí giúp mưu, người dũng giúp sức, người giàu xuất của để giúp quân nhu... chuyển loạn thành trị, chuyển nguy thành an, khôi phục lại bờ cõi, giang sơn”.
Lời hiệu triệu ấy đã thổi bùng ngọn lửa đấu tranh chống ngoại xâm, lan rộng khắp bắc, trung, nam, trở thành phong trào yêu nước lớn nhất cuối thế kỷ XIX được thống nhất tổ chức, lãnh đạo trong cả nước dưới danh nghĩa Cần Vương. Những thủ lĩnh, như Phan Đình Phùng, Tống Duy Tân, Đinh Công Tráng, Cao Thắng... tiếp nối ý chí của nhà vua, đưa phong trào lên đỉnh cao.
Người dân vùng Cùa, xã Cam Lộ luôn tự hào kể lại, tiền nhân của họ từng đón Vua Hàm Nghi về ở trong nhà trước khi nhà vua ban Dụ Cần Vương ở Tân Sở. Rồi hành trình yêu nước của nhà vua tiếp tục qua nhiều địa điểm trên đất tỉnh Quảng Trị, sang Lào, ra Hương Khê, Hà Tĩnh và quay lại Quảng Bình (cũ). Vùng đất này địa thế hiểm yếu, có thể liên lạc tốt với các tỉnh phía bắc, nơi có nhiều sĩ phu yêu nước một cách thuận lợi mà vẫn bảo đảm bí mật.
Thời gian dài nhất là giai đoạn nhà vua ở lại vùng miền tây Quảng Bình. Địa bàn các xã Hóa Sơn và Hóa Hợp (nay thuộc xã Kim Điền, tỉnh Quảng Trị) in đậm dấu chân vua. Thung lũng Hóa Sơn dài khoảng 10km, bốn bề núi đá dựng đứng, trở thành căn cứ kháng chiến đặc biệt, giúp vua trụ vững suốt thời gian dài. Địa điểm eo Lập Cập, nơi diễn ra các trận đánh nổi tiếng của tướng sĩ Cần Vương với binh lính Pháp để bảo vệ vua, được người dân trong vùng còn lưu nhớ, nay là điểm đầu đường vào khu vực Hóa Sơn.
Sau ba năm lãnh đạo kháng chiến, nhiều lần di chuyển căn cứ, lực lượng lại quá chênh lệch, cuối cùng, nhà vua bị thực dân Pháp bắt và lưu đày sang Algérie. Tuy nhiên, phong trào Cần Vương trong cả nước vẫn tiếp tục kéo dài thêm một thời gian nữa, khẳng định sức sống bất diệt của tinh thần yêu nước.
Di tích lịch sử quốc gia thành Tân Sở, nơi ghi dấu sự kiện vua ban Dụ Cần Vương, chứa đựng những giá trị lịch sử vô song. Trong khuôn viên di tích, hiện có Đền thờ Vua Hàm Nghi và tướng sĩ Cần Vương, Nhà trưng bày hiện vật gắn liền với thời gian sinh sống tại đây của nhà vua. Trong kế hoạch của địa phương, việc lập hồ sơ đề nghị xét công nhận Di tích lịch sử quốc gia thành Tân Sở là Di tích quốc gia đặc biệt đang được triển khai.
Một nghĩa cử cao đẹp thể hiện lòng dân đồng hành với đất nước là việc ông Từ Nhân Linh, một người dân xã Cam Lộ, tự nguyện hiến 3 ha đất để làm khu xây dựng lăng vua trong tương lai, khi điều kiện cho phép. Ông chia sẻ rằng suốt đời kính phục tinh thần yêu nước của nhà vua và muốn góp phần nhỏ bé vun đắp tinh thần yêu nước cho thế hệ hôm nay và mai sau.
Truyền lửa, góp nguồn lực xây dựng Tổ quốc
Không chỉ ở xã Cam Lộ, tại thôn Đặng Hóa của xã Kim Điền, nơi có khu vườn cổ đã được tỉnh công nhận di tích căn cứ kháng chiến của nhà vua, đến hôm nay, nhiều người dân địa phương vẫn còn nhớ rõ câu chuyện về lòng dân che chở, bảo vệ nhà vua và đoàn tùy tùng. Ông Bàn Văn Sơn, hiện là chủ nhân của khu vườn đã tự nguyện hiến 200m2 đất để góp phần xây dựng đền thờ vua và các tướng sĩ Cần Vương. Chính quyền, nhân dân xã Kim Điền mong muốn sớm được cấp trên quan tâm đầu tư xây dựng tượng đài, đền thờ để tưởng niệm vị vua yêu nước.
Cách xã Kim Điền không xa là xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Tại đây có cụm di tích thành Sơn Phòng, đền Công Đồng và đền Trần Lâm, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Di tích quốc gia. Trong đó, đền thờ Vua Hàm Nghi được xây dựng trang trọng từ lâu, thuộc cụm di tích thành Sơn Phòng, trở thành điểm đến của nhiều du khách.
Tiến sĩ sử học Nguyễn Khắc Thái chia sẻ, bài học về phong trào Cần Vương luôn có giá trị lớn trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay. Thành Tân Sở là nơi nhen nhóm và thổi bùng ngọn lửa của phong trào Cần Vương những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX trên khắp đất nước.
Hòa cùng tinh thần xây dựng đất nước, người dân tỉnh Quảng Trị rất vui mừng trước sự đồng hành từ hậu duệ nhà vua, Tiến sĩ Amandine Dabat. Bà Amandine Dabat là hậu duệ đời thứ năm của Vua Hàm Nghi, nhiều lần đến thăm Đền thờ vua và các tướng sĩ Cần Vương ở Di tích thành Tân Sở. Bà luôn xúc động mỗi lần đứng trên mảnh đất mà cụ tổ của mình từng đặt chân đến, cách đây 141 năm. Mới đây, bà đã trao tặng chiếc ống điếu mà nhà vua dùng ở Algérie, bổ sung vào bộ sưu tập hiện vật của di tích. Đây là minh chứng sống động cho tình cảm của hậu duệ nhà vua đối với quê hương Việt Nam và nỗ lực chung trong việc đưa hiện vật, tư liệu gốc của vua về nước.
Qua nhiều lần tổ chức hội thảo khoa học, lắng nghe ý kiến của giới nghiên cứu, lãnh đạo tỉnh Quảng Trị xác định nhiều nhiệm vụ quan trọng, như: Đúc tượng đồng Vua Hàm Nghi tay cầm Dụ Cần Vương đứng trên bệ đá; xây dựng bản khắc toàn văn Dụ Cần Vương bằng chữ Hán và chữ Việt trong khuôn viên di tích thành Tân Sở; hoàn thiện Bảo tàng Phong trào Cần Vương tại Cam Lộ... Tỉnh đã quy hoạch Di tích lịch sử quốc gia thành Tân Sở có diện tích hơn 25ha để khoanh vùng bảo vệ, phát triển.
Nhận định về việc phát huy giá trị di tích thành Tân Sở và hệ thống di tích, dấu tích liên quan đến Vua Hàm Nghi, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị Nguyễn Văn Phương cho biết, đây là việc làm không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với vị vua yêu nước mà còn là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa những hy sinh của các thế hệ đi trước và nỗ lực xây dựng đất nước hôm nay. Vì vậy, địa phương sẽ tiếp tục quan tâm đầu tư, bảo tồn, tôn tạo hoàn chỉnh các di tích liên quan đến Vua Hàm Nghi và phong trào Cần Vương. Đồng thời, tỉnh cũng kết hợp các địa phương khác cùng nghiên cứu kết nối các địa danh ở Huế-Quảng Trị-Hà Tĩnh, giúp du khách, học sinh tìm hiểu về hành trình cứu quốc của vị vua yêu nước, góp phần hun đúc cho thế hệ trẻ lòng tự hào, tự tôn dân tộc, đồng thời khơi gợi, mang đến nhiều cảm hứng sáng tạo, xây dựng đất nước.
Đồng chí Nguyễn Văn Phương khẳng định, con đường yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử dân tộc Việt Nam, là hành trình nuôi dưỡng tinh thần của cả dân tộc luôn đấu tranh vì độc lập, tự do và khát vọng hòa bình, thịnh vượng. Hành trình này luôn được tiếp nối trong mỗi người dân Việt Nam. Người Quảng Trị nhất định tiếp tục đóng góp nhiều hơn nữa vào hành trình ấy, làm thắm hơn nữa sợi chỉ đỏ ấy với nhiều kế hoạch hoạt động bồi đắp tri thức lịch sử, văn hóa về phong trào Cần Vương và vị vua yêu nước Hàm Nghi.
