Nâng cao “sức đề kháng” trước biến đổi khí hậu cực đoan

Nghiên cứu mới nhất từ Viện Môi trường và Tài nguyên (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), lượng phát thải khí nhà kính của Thành phố Hồ Chí Minh (cũ) trong năm 2022 đã vượt mức 60 triệu tấn CO2, trong đó lượng bụi mịn (PM2.5) và khí độc hại (như NO2, SO2, CO...) đều vượt quá 4-5 lần ngưỡng khuyến nghị về sức khỏe theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới.

Nếu thành phố tiếp tục duy trì mức khí thải hiện tại, hậu quả sẽ dần trở nên nghiêm trọng và mục tiêu giảm phát thải 10% vào năm 2030 trở nên khó thực hiện. Theo các chuyên gia, dưới tác động của các xu hướng quốc tế, nhất là phát triển gắn với bảo vệ môi trường, để tạo lợi thế cạnh tranh, mô hình tăng trưởng của Thành phố Hồ Chí Minh cần được chuyển dịch theo hướng phát triển kinh tế xanh.

Đây là tiền đề quan trọng nhằm giải quyết các vấn đề môi trường, biến đổi khí hậu và sử dụng tài nguyên nội địa hiệu quả, thực hiện mục tiêu phát triển bền vững trong tương lai.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hoàng Nghiêm, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho biết: Thế giới đang bước vào kỷ nguyên hội tụ công nghệ chưa từng có: AI, IoT, blockchain, điện toán đám mây và vật liệu tiên tiến đang tái định hình mọi lĩnh vực.

Theo World Economic Forum (Diễn đàn kinh tế thế giới), hơn 70% dân số toàn cầu sẽ sống ở đô thị vào năm 2050, đòi hỏi các thành phố theo hướng thông minh, bền vững và thích ứng. Sau sáp nhập với tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu và Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh (mới) có quy mô dân số hơn 14 triệu người, trở thành siêu đô thị có diện tích vượt trội, sánh ngang các đô thị lớn tại châu Á như Bangkok hay Thượng Hải.

Quy mô mới, không gian quản trị mở rộng đặt ra yêu cầu về quản trị đô thị, hạ tầng liên vùng và khả năng chống chịu khí hậu. Đồng thời, áp lực biến đổi khí hậu, ngập lụt, triều cường, sụt lún… càng yêu cầu vận hành đô thị theo mô hình đô thị tích hợp, thông minh và bền vững theo chuẩn quốc tế.

Thành phố Hồ Chí Minh nằm trong nhóm mười thành phố dễ tổn thương nhất thế giới do biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Trong khi ngập lụt đô thị đã và đang xảy ra, tốc độ đô thị hóa 3,5%/năm gây áp lực lớn lên hạ tầng giao thông, năng lượng, nước sạch và quản lý chất thải của thành phố.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Kim Lợi, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Biến đổi khí hậu, Trường đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh, hiện thành phố đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu, bao gồm mưa cực đoan, nước biển dâng và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Những yếu tố này gây áp lực lớn lên hệ thống hạ tầng, giao thông, kinh tế-xã hội và môi trường đô thị. Các tổ chức quốc tế (World Wildlife Fund, Ngân hàng Phát triển châu Á, Ngân hàng Thế giới) đều xếp hạng Thành phố Hồ Chí Minh trong nhóm đô thị có mức độ phơi nhiễm, tính nhạy cảm và tổn thương rất cao trước các yếu tố cực đoan khí hậu.

“Có thể nói rằng, trong thời đại ngày nay, một đô thị hiện đại không chỉ được xây dựng bằng bêtông và thép, mà còn bằng dữ liệu, tri thức và công nghệ. Khoa học, công nghệ chính là “chìa khóa”giúp các đô thị như Thành phố Hồ Chí Minh vận hành hiệu quả, bền vững và thích ứng tốt hơn với những thách thức của biến đổi khí hậu”, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Kim Lợi nhấn mạnh.

Định hướng của Thành phố Hồ Chí Minh là chuyển đổi mô hình kinh tế theo hướng xanh, bền vững, nâng cao tính cạnh tranh của nền kinh tế, kết nối với các địa phương và trên thế giới. “Xanh hóa” nền kinh tế của thành phố gắn liền với mục tiêu thúc đẩy quá trình chuyển dịch các khu vực ngành nghề trọng điểm theo xu hướng thân thiện với môi trường, tạo điều kiện cho các lĩnh vực kinh tế mới để trở thành điểm đầu tư bền vững cho các doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Theo đó, các nhóm giải pháp thúc đẩy phát triển kinh tế xanh được đề xuất dựa vào các trụ cột phát triển của nền kinh tế trên cơ sở bảo đảm các mục tiêu về con người, cạnh tranh và kết nối, bao gồm: Nguồn lực (tài chính, nhân lực và hợp tác) và tài nguyên (năng lượng, nước và vật liệu) nhằm tạo tiền đề cho thay đổi hành vi, thúc đẩy chuyển đổi xanh các nhóm kinh tế trọng điểm (sản xuất-công nghệ cao, khởi nghiệp-đổi mới sáng tạo, du lịch thông minh, nông nghiệp-rừng…).

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hoàng Nghiêm cho rằng: Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026- 2030 đang bước vào một thời kỳ phát triển mới với đặc trưng của một siêu đô thị vùng có mức độ phức hợp cao về không gian, chức năng và vận hành đô thị. Trong bối cảnh đó, vận hành hệ thống đô thị hiện đại và thích ứng biến đổi khí hậu không thể tiếp tục dựa vào mô hình quản lý phân tán, phản ứng bị động hay số hóa cục bộ.

Thành phố cần chuyển sang mô hình quản trị tích hợp dựa trên dữ liệu, mô phỏng số, trí tuệ nhân tạo (AI), hạ tầng xanh và thể chế linh hoạt cho đổi mới sáng tạo. Trong các giải pháp thực hiện, việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ mang tính đột phá cho thành phố, như: AI dự báo rủi ro khí hậu, hạ tầng xanh, logistics thông minh, lưới điện thông minh, kinh tế tuần hoàn số, công nghệ thích ứng biến đổi khí hậu… là những hướng nghiên cứu nên xem xét ưu tiên thực hiện trong thời gian tới để thành phố đạt được mục tiêu phát triển bền vững.