Câu chuyện về thế hệ nghệ sĩ dấn thân trong hồi ký “Chân cứng đá mềm” của nhà văn Xuân Phượng

Phát biểu tại buổi gặp gỡ, giao lưu, nhà văn Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh bày tỏ sự yêu mến và lòng kính trọng đối với nhà văn Xuân Phượng: Có những cuộc đời mà khi soi vào, chúng ta không chỉ thấy chiều dài của thời gian, mà còn thấy cả chiều sâu của lịch sử, chiều rộng của một tâm hồn và tình yêu vô bờ bến của một trái tim. Đạo diễn, nhà văn Xuân Phượng chính là một con người như thế.

“Cuốn sách ra đời ở tuổi đời gần một trăm, là một kỳ tích của sức sáng tạo. Đây không chỉ là sự tiếp nối của những ký ức, mà là sự đúc kết, là lời tự sự bình thản nhưng đầy uy lực của một người đã đi qua mọi giông bão cuộc đời. Cái tên 'Chân cứng đá mềm' chính là tuyên ngôn sống, là lời khẳng định rằng: Trước thời gian, trước tuổi tác, trước mọi nghịch cảnh, nếu lòng người đủ vững vàng, đôi chân đủ kiên định, thì 'đá' cũng phải 'mềm'”, nhà văn Trịnh Bích Ngân phát biểu.

"Chân cứng đá mềm" là những trang hồi ký chân thật và giàu cảm xúc, dấu ấn chuyển mình từ một bác sĩ sang công việc đạo diễn điện ảnh, về hành trình bắt đầu làm phim ở tuổi 37 - một bước ngoặt táo bạo và đáng khâm phục. Từ những ngày đầu “Chân cứng đá mềm”, tác giả đã trải qua không ít sóng gió, va vấp, nhưng cũng nhờ đó mà bà có cơ hội được sống trọn vẹn với đam mê của mình.

Câu chuyện bắt đầu vào tháng 6/1967 khi tác giả cùng đội ngũ bác sĩ được phân công chăm sức khỏe cho đoàn làm phim nước ngoài, đồng thời làm phiên dịch Pháp-Việt cho năm nhà quay phim Việt Nam và hai đạo diễn Pháp Marceline Loridan và đạo diễn Joris Ivens trong bối cảnh chiến tranh khắc nghiệt, giữa bom rơi đạn nổ, giữa những mất mát đau thương của người dân Việt Nam.

Sau đó, bộ phim “Vĩ tuyến 17 - Chiến tranh nhân dân” đóng máy, đoàn làm phim rời đi, trước khi rời Việt Nam về Paris, đạo diễn Joris Ivens nhắn nhủ chân thành đến bà Xuân Phượng: “Giữa năm 1967 này, các bạn đang rất cần những phiên dịch, những bác sĩ. Nhưng cần gấp hơn nữa là một đội ngũ những người phóng viên chiến trường để ghi lại tại chỗ những tội ác mà kẻ thù đã giáng xuống đất nước các bạn, để ghi tại chỗ sức chiến đấu ngoan cường bảo vệ từng tấc đất của dân tộc Việt Nam. Mong Phượng hãy mạnh dạn dấn thân vào một nghề tuy tiềm ẩn nhiều hiểm họa... Chính lúc này đây, đất nước bạn đang rất cần những phóng viên chiến trường”.

Lời nói đó đi sâu vào tâm trí và giấc ngủ của bà Xuân Phượng trong rất nhiều đêm. Bà quyết định chuyển sang một lĩnh vực mới, làm phim tài liệu, muốn ghi lại những thước phim hiện thực từ chiến tranh tại Việt Nam để thế giới có thể thấy tinh thần can trường của dân tộc Việt, những mất mát nặng nề mà đất nước ta đang chịu đựng, khát vọng được tự do và được sống trong một đất nước hòa bình, độc lập của người Việt Nam.

Theo chia sẻ của nhà văn Xuân Phượng, việc viết lại nửa thế kỷ của một đời phim thật không dễ dàng. Trong "Chân cứng đá mềm", tác giả chỉ xin kể lại những chuyến đi làm phim đã để lại trong ký ức bà những ấn tượng khó quên. Tác phẩm ghi lại những kỷ niệm một đời làm phim với những thước phim đi qua chiến tranh, ký ức và số phận con người, kể từ trận địa tuyến lửa Vĩnh Linh, Quảng Trị khốc liệt.

Ở thời khắc lịch sử 30/4/1975, bà cùng theo chân đoàn quân tiến vào Sài Gòn, trở thành một trong những phóng viên đầu tiên chứng kiến chính quyền Sài Gòn tuyên bố đầu hàng. Đó là những ngày mà non sông được nối liền một dải. Từ những ngày ghi hình thước phim lịch sử đó, năm 1976, bộ phim “Khi tiếng súng vừa tắt” nhận giải chính thức tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig. Hay là sự kiện quân ta chiến đấu chống Pol Pot trên đất bạn Campuchia.

Xen kẽ là những câu chuyện đời thường giản dị như hình ảnh Việt Nam và chiếc xe đạp, cùng hồi ức về đồng đội, đồng nghiệp - những người nay chỉ còn lại trong ký ức.

Đây còn là câu chuyện về một đời người, một thế hệ nghệ sĩ dấn thân, như lời tác giả tâm sự: “Trong hồi ký này tôi sẽ kể về những ngày đầu khó khăn vấp váp, về những bước đi chập chững của mình vào một nghề rất mới. Nhất là những cố gắng để có thể "trụ lại" với quyết định đổi nghề năm 37 tuổi. Một cuộc dấn thân với bao chuyện vui buồn đắng cay để năm mươi tám năm sau, tập hồi ký này đến với các bạn".

Theo lời nhận xét của Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thanh Truyền, Trưởng khoa Ngữ văn, Trường đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, nếu "Gánh gánh gồng gồng" - quyển hồi ký đầu tiên của tác giả Xuân Phượng - gây ấn tượng bởi cuộc đời thăng trầm của một nghệ sĩ đến với cách mạng, quyển hồi ký thứ hai "Khắc đi"… khắc đến có nét duyên của những tiểu tự sự bi hài xen lẫn trên hành trình “mang chuông đi đánh xứ người”, thì "Chân cứng đá mềm" tạo dấu ấn bởi ý nghĩa của lý tưởng, hành trình sống, bởi hòa kết văn chương-điện ảnh-lịch sử trong nội dung và cách thức trình bày.

“Giọng văn trong 'Chân cứng đá mềm' vừa cung nghiêm như tâm trạng của người chạm tay vào quá khứ, vừa gần gũi, da diết quan hoài xen bông đùa giễu nhại,… Cái an nhiên ấy chỉ có thể có được từ một người thấu trải bao vui-buồn, được-mất, hạnh phúc-khổ đau, vinh quang-cay đắng,… Đây là một triết lý sống rất tích cực. Dù cuộc đời có nhiều thăng trầm, việc chọn cách đối diện bằng nụ cười giúp chúng ta giữ được sự bình yên trong tâm hồn”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thanh Truyền chia sẻ thêm.

Ông Trần Đình Ba, Phó Giám đốc, Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, với 3 quyển hồi ký đã được xuất bản, nhà văn Xuân Phượng đã đóng góp một phần lớn cho văn học Việt Nam đó là giá trị về di sản ký ức. Những quyển hồi ký của nhà văn Xuân Phượng không đơn thuần là hồi ký mang tính cá nhân, qua từng trang sách, độc giả còn thấy được lịch sử của đất nước, văn hóa của dân tộc mình.

Một dấu ấn khác ở "Chân cứng đá mềm" chính là chiếc bìa với bức tranh “Ước mơ” của họa sĩ Trương Đình Hào. Nhà văn Xuân Phượng chia sẻ, hình ảnh của những đứa trẻ thả diều, gửi ước mơ bay lên trời cao, ước mơ được tự do, tượng trưng cho lời nhắn con người chúng ta không bao giờ ngừng mơ ước. Ở trong đó, ước mơ hòa bình là khát khao lớn của toàn dân tộc.