Ðồng thời, các hệ thống cống và bờ bao bên ngoài, bên trong đan xen cũng được bảo đảm và luôn ở thế chủ động. Hiện nay, biện pháp khoanh vùng thủy lợi này được xem là mô hình kép "2 trong 1" đang phát huy hiệu quả phục vụ sản xuất và sinh hoạt của người dân, góp phần rất lớn cho phát triển nông nghiệp bền vững.
Chuyển đổi mô hình sản xuất thích ứng
Nhiều năm qua, Cà Mau là tỉnh duy nhất tại đồng bằng sông Cửu Long không thể tiếp cận nguồn nước từ thượng nguồn sông Mê Công đổ về, cho nên các tuyến kênh rạch trong vùng ngọt hóa đều bị khô cạn khiến cho hàng chục nghìn héc-ta diện tích lúa, hoa màu của người dân bị thiệt hại.
Trở lại thời điểm mùa khô năm 2015-2016, tỉnh Cà Mau đã từng hứng chịu những hệ luỵ khôn lường từ đợt hạn-mặn khốc liệt này. Tổng diện tích các trà lúa bị thiệt hại hơn 64.000 ha, hơn 43.500 ha rừng tràm bị khô hạn, nguy cơ cháy cấp 5; toàn tỉnh có 94 tuyến đường giao thông xảy ra sạt lở, sụt lún, làm hư hỏng khoảng 113km và gần 10.000 hộ dân thiếu nước sạch sinh hoạt; tổng thiệt hại ước tính khoảng 1.500 tỷ đồng. 5 năm sau, một kịch bản biến đổi khí hậu (BÐKH) mới tái hiện với tần suất tàn phá nặng nề hơn khi mùa khô 2019-2020, toàn tỉnh Cà Mau có hơn 20.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt và hơn 42.000 ha lúa bị thiệt hại, diện tích rừng tràm U Minh Hạ bị khô hạn hoàn toàn. Ðặc biệt, có hơn 1.140 vụ sạt lở, sụt lún đường với tổng chiều dài trên 25km… Cà Mau phải công bố tình huống khẩn cấp về hạn hán cấp độ 2. Những thiệt hại trên đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống sinh hoạt, sản xuất của người dân.
Từ thực tiễn đã qua, một trong những bài học "xương máu" mà chính quyền và người dân rút ra trong sản xuất chính là tuân thủ khuyến cáo lịch thời vụ với những giống cây trồng ngắn ngày để "né" hạn-mặn; chủ động hơn trong chuyển đổi sang mô hình đưa hoa màu xuống ruộng để sản xuất, nhằm giảm rủi ro do hạn hán, xâm nhập mặn gây ra. Vì thế, xóa độc canh cây lúa là vấn đề bức thiết và nhiều hộ gia đình thoát nghèo nhờ mô hình này.
Bài học kinh nghiệm nêu trên đã giúp vùng đất lúa-tôm ở huyện Thới Bình giảm thiểu thiệt hại khi hạn-mặn đến sớm, các mô hình sản xuất từ cây trồng, vật nuôi của người nông dân luôn được chủ động về nguồn nước và mang lại hiệu quả cao hơn. Là vùng sản xuất ngọt lớn nhất của tỉnh Cà Mau, huyện có diện tích khoảng 44.000 ha, trong đó có khoảng 31.000 ha chuyên sản xuất lúa. Do ảnh hưởng của BÐKH nên bà con nông dân chủ động chuyển từ lúa 3 vụ sang làm chắc 2 vụ lúa kết hợp cây trồng ngắn ngày ít sử dụng nước tưới. Việc chuyển đổi này vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, cho thu nhập tốt hơn và cũng nhằm "thuận thiên", thích ứng với BÐKH.
Chính quyền chung tay, góp sức
Ðể triển khai thực hiện có hiệu quả công tác ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn và phòng cháy, chữa cháy rừng (PCCCR) mùa khô năm 2022-2023, Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau đã chỉ đạo các huyện trong vùng có nguy cơ ảnh hưởng cao chủ động phối hợp với các ngành chuyên môn tổ chức kiểm tra các cống, đập có khả năng rò rỉ, rạn nứt, sụp lún, không để xảy ra tình trạng bị vỡ nhằm bảo đảm tối đa việc ngăn mặn, giữ ngọt.
Theo đó, khu vực Vườn quốc gia U Minh Hạ (Vườn quốc gia) đã khẩn trương đắp đập giữ nước phục vụ PCCCR và bảo vệ sản xuất của người dân; chỉ đạo các chốt, trạm khẩn trương hoàn thành việc khép kín và khắc phục các cống, đập bị phá dỡ. Phó Giám đốc Vườn quốc gia Lê Thanh Dũng cho biết: Nhiều năm qua, việc khép kín địa bàn để giữ nước vừa là phục vụ công tác PCCCR, vừa để cho bà con sản xuất điều tiết theo thời vụ. Trong Vườn quốc gia có tổng số 28 đập lớn, nhỏ đã đóng ngay trong trung tuần tháng 11/2022. Ðồng thời, đã chuẩn bị 68/127km kênh để phục vụ việc lưu thông khi có sự cố cháy rừng xảy ra ở các tuyến đường thủy, dọn toàn bộ 16km các tuyến đường đất đen. Vườn quốc gia cũng phối hợp với các địa phương thường xuyên kiểm tra cống, đập; chủ động điều tiết nước, đóng, mở cống phù hợp với điều kiện phục vụ PCCCR, bảo đảm sản xuất; đẩy mạnh tuyên truyền cho bà con sống trong khu vực vùng đệm của Vườn quốc gia; tổ chức diễn tập PCCCR…
Trên địa bàn huyện Trần Văn Thời có 36 trong tổng số 94 cống chuyên ngăn mặn giữ ngọt. Ông Nguyễn Văn Bảnh ở ấp Vồ Dơi, xã Trần Hợi, huyện Trần Văn Thời cho biết: Chính quyền địa phương vận động người dân từ tháng 10 đến 11 dương lịch phải chủ động giữ, không để mất nước để bảo vệ rừng. Cho nên lượng nước cho cây trồng, vật nuôi của bà con tương đối ổn định, sản xuất chăn nuôi phát triển tốt. Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Trần Văn Thời Duy Quốc Tuấn thông tin: Phòng phối hợp các cơ quan chuyên môn của tỉnh trên địa bàn kiểm tra các cống hằng ngày để bảo đảm ngăn mặn; tuyên truyền, vận động bà con sản xuất trên tinh thần tiết kiệm nước; đồng thời kiểm tra khi có sự cố hoặc biểu hiện bất thường, báo ngay cho cơ quan chuyên môn kịp thời xử lý.
Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Cà Mau, hiện nay vùng phía nam Cà Mau đã thích ứng với BÐKH khi chuyển từ đất lúa không hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản, việc xâm nhập mặn không gây ảnh hưởng lớn. Tuy nhiên, phía bắc Cà Mau còn hơn 100.000ha đất lúa, do đó việc ngăn mặn giữ ngọt cho vùng này hết sức quan trọng. Dự án Cái Lớn, Cái Bé hoàn thành đã kiểm soát một phần mặn ở biển Tây vào, tuy nhiên ở Cà Mau còn một số cống hở cũng như Âu thuyền Tắc Thủ chưa được đầu tư, do đó việc kiểm soát mặn phục vụ cho vụ lúa trên đất nuôi tôm của Thới Bình, U Minh và một phần thành phố Cà Mau còn nhiều khó khăn. Vì vậy, Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần tiếp tục quan tâm để dự án Cái Lớn, Cái Bé giai đoạn 2 sớm hoàn thành, kiểm soát được mặn. Nếu có điều kiện chuyển nước ngọt từ sông Hậu về thì vùng phía bắc Cà Mau sẽ chủ động sản xuất hoàn toàn, đạt hiệu quả rất cao.
Trước tình hình thiếu nước ngọt, Cà Mau cũng được Trung ương quan tâm đầu tư xây dựng hồ chứa tại Khánh An (Tiểu dự án 8, dự án Chống chịu khí hậu bền vững và sinh kế bền vững vùng đồng bằng sông Cửu Long). Dự án được xây dựng trên diện tích 102 ha, dung tích 3,85 triệu m3, kinh phí đầu tư hơn 184 tỷ đồng; cung cấp nước sinh hoạt cho khoảng 113.000 người dân khu vực, phục vụ sản xuất và PCCCR vào mùa khô. "Về tiến độ, dự án đã làm được trên 60%; lòng hồ 2,7 triệu m3 đã làm 2,4 triệu m3, còn 300.000m3 đang tiếp tục thi công để hoàn thiện. Những hạng mục, hạ tầng khác như bờ bao, cống… sẽ hoàn thành trong năm nay. Dự án được Chính phủ cho phép gia hạn thêm một năm nữa do trước đây tình hình dịch bệnh cho nên triển khai bị chậm trễ". Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Cà Mau Tô Quốc Nam cho biết ■
