Gỡ nút thắt quản lý đất đai, giữ hồn cốt làng nghề

Kỳ vọng “điểm nhấn” du lịch Thủ đô

Lệ Mật, cái tên gợi nhắc đến một làng nghề đặc biệt của Hà Nội. Truyền thuyết kể rằng, một người dân sinh sống bằng nghề bắt rắn ở vùng đất giữa hai con sông Cái (sông Hồng) và Thiên Đức (sông Đuống) đã có công chém giảo long cướp lại được công chúa nên được nhà vua ban cho vùng đất để lập làng (làng Lệ Mật ngày nay). Ông chính là Thành hoàng làng Lệ Mật, cũng là gốc gác của cư dân vùng thập tam trại phía tây kinh thành thuở xa xưa. Khi quận Long Biên được thành lập năm 2003, làng nghề Lệ Mật được chính quyền địa phương xác định là một “điểm nhấn” về văn hóa-du lịch trong mục tiêu phát triển kinh tế của địa phương.

Từ năm 2005 đến 2020, Long Biên đã triển khai ba giai đoạn của đề án phát triển làng nghề truyền thống, với nhiều hoạt động như thành lập hợp tác xã, hỗ trợ giống rắn, chuẩn hóa hệ thống nhà hàng, bảo tồn di tích, xây dựng một số công trình xác lập địa chí…, từng bước đưa hoạt động làng nghề vào khuôn khổ quản lý bài bản hơn.

Tuy nhiên, những thay đổi về thị hiếu tiêu dùng, quy định về môi trường, an toàn trong hoạt động chăn nuôi, bảo vệ động vật hoang dã và yêu cầu phát triển bền vững buộc làng rắn Lệ Mật phải thay đổi. Trước đây sản phẩm ẩm thực từ rắn từng là nguồn thu quan trọng của người dân làng Lệ Mật thì hiện nay sức hấp dẫn của sản phẩm này đã giảm.

Những thay đổi khách quan đó đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại không gian làng nghề, chuyển từ mục đích khai thác ẩm thực là chủ đạo sang phát triển du lịch văn hóa, trải nghiệm, giáo dục và bảo tồn. Thời điểm này, địa phương đã thành lập hợp tác xã làng nghề rắn do một số người dân làng Lệ Mật vận hành.

Bên cạnh đó, các hoạt động quảng bá du lịch, các công trình bảo tồn, trưng bày… cũng được đầu tư biến Lệ Mật thành một trong những địa chỉ khá nổi tiếng, thu hút nhiều lượt khách đến trải nghiệm.

Đến năm 2024, làng nghề Lệ Mật được thành phố Hà Nội chính thức công nhận là Điểm du lịch cấp thành phố. Đây là điểm du lịch đầu tiên của quận Long Biên vào lúc đó và phường Việt Hưng hiện nay. Với kỳ vọng biến Lệ Mật thành điểm du lịch có “sức sống”, mang lại nguồn thu và tạo điểm nhấn quan trọng của địa phương.

Quận Long Biên chủ trương mở rộng không gian trải nghiệm, trình diễn, bảo tồn và giới thiệu sản phẩm của làng nghề, bao gồm các giá trị vật thể như đình, chùa, nhà thờ tổ; các giá trị phi vật thể như truyền thuyết, lễ hội, phong tục làng nghề; sản phẩm ẩm thực đặc trưng; cùng hoạt động trình diễn, giới thiệu tri thức nuôi, bắt và bảo tồn rắn.

Từ yêu cầu đó, dự án khu nuôi, bảo tồn và trình diễn rắn (dự án) được giao cho hợp tác xã Lệ Mật nghiên cứu triển khai. Mục tiêu đặt ra không chỉ tạo không gian tập trung để nuôi và bảo tồn rắn, phục vụ khách tham quan, mà còn góp phần đưa hoạt động nuôi rắn ra khỏi khu dân cư, giảm nguy cơ ô nhiễm, mất an toàn; đồng thời giúp người dân làng nghề phát triển theo hướng bài bản, phù hợp hơn với một đô thị hiện đại cũng như phù hợp với các công ước quốc tế về bảo tồn, bảo vệ động vật hoang dã.

Sau nhiều cân nhắc, Ủy ban nhân dân quận quyết định cho hợp tác xã thuê tạm một khu đất trong khu đô thị Việt Hưng để triển khai dự án. Nơi đây được kỳ vọng sẽ trở thành “điểm nhấn” về du lịch, trải nghiệm không chỉ của phường Việt Hưng mà của cả thành phố Hà Nội - một “địa chỉ đỏ” trong bản đồ du lịch của Thủ đô.

“Ách tắc” từ cơ chế quản lý

Thế nhưng, sau gần 3 năm triển khai, khi dự án đã hoàn thành đến 90% thì buộc phải “tạm dừng” do chưa thống nhất trong việc phân cấp, phân quyền đơn vị quản lý. Những hy vọng của bao thế hệ người dân làng Lệ Mật vào một không gian văn hóa đặc sắc cũng như hàng chục tỷ đồng đầu tư cho cơ sở vật chất, khu trưng bày, chăn nuôi và các hoạt động trải nghiệm khác bỗng chốc bị đặt một dấu hỏi lớn…

Theo ông Vũ Xuân Trường, Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Việt Hưng, vướng mắc chủ yếu do những thay đổi về đơn vị quản lý và các chính sách trong sử dụng đất đai trong quá trình thực hiện chính quyền 2 cấp. Ban đầu, để thực hiện dự án, quận Long Biên (cũ) lựa chọn một khu đất đã giải phóng mặt bằng nhưng chưa thực hiện dự án để xây dựng phương án tạm phục vụ bảo tồn làng nghề.

Mục tiêu là vừa để chống lấn chiếm, đổ trộm phế thải trên đất trống, vừa tạo không gian tạm thời để làng nghề rắn có nơi nuôi, bảo tồn, trình diễn, phục vụ hoạt động du lịch văn hóa. Tuy nhiên, các công trình tạm (với tranh, tre, nứa, lá) do Hợp tác xã dựng lên đã không “trụ lại” được trước trận bão Yagi năm 2024. Việc các công trình tạm không bảo đảm an toàn, đặc biệt là khi nuôi nhốt động vật hoang dã nguy hiểm khiến một số nội dung của dự án buộc phải thay đổi.

Đến khi Luật Đất đai năm 2024 và Nghị định số 102/2024/NĐ-CP của Chính phủ có hiệu lực, cho phép quản lý, khai thác quỹ đất ngắn hạn đối với những khu đất đã giải phóng mặt bằng nhưng chưa đưa vào sử dụng theo quy hoạch.

Trên cơ sở này, Ủy ban nhân dân phường Việt Hưng (cũ) đã tiến hành hợp đồng với hợp tác xã thực hiện phương án đối với diện tích 7.456m² thuộc một phần các ô quy hoạch C.13/TH, C.13/CL1, C.13/CL2 và được mở rộng thêm 12.000m ô quy hoạch C.13/THCS, C.13/CL1 vào năm 2025 để xây dựng trung tâm nuôi, bảo tồn rắn, trưng bày, giới thiệu sản phẩm OCOP và phát triển du lịch làng nghề.

Hợp đồng cũng xác định rõ tính chất có thời hạn, khi nhà nước thu hồi để thực hiện công trình theo quy hoạch thì đơn vị thực hiện dự án (thuê tạm) phải bàn giao mặt bằng, không yêu cầu hỗ trợ, bồi thường đối với bất kỳ tài sản nào xây dựng trên diện tích cho thuê.

Vướng mắc ở việc xác định chủ thể có thẩm quyền quản lý, ký kết và tiếp tục thực hiện phương án. Luật Đất đai 2024 và các văn bản hướng dẫn thực hiện có hướng dẫn cơ chế khai thác ngắn hạn quỹ đất đã giải phóng mặt bằng, trong đó có sự tham gia Ủy ban nhân dân quận và Trung tâm Phát triển quỹ đất quận. Nhưng sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, Ủy ban nhân dân quận và Trung tâm Phát triển quỹ đất quận không còn khiến cho quá trình triển khai dự án cũng phải chuyển giao cho đơn vị khác quản lý.

Theo Quyết định số 25/2025/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, trình tự, thủ tục cho thuê quỹ đất ngắn hạn, trong đó có các nội dung về lập phương án, tính tiền thuê, quản lý hợp đồng và thẩm quyền là trung tâm phát triển quỹ đất thuộc Ủy ban nhân dân quận, huyện, thị xã. Sau khi thực hiện chính quyền 2 cấp quyết định này buộc phải điều chỉnh cho phù hợp quy định mới về phân cấp trong quản lý đất đai mới khiến cho toàn bộ các dự án đang triển khai dưới hình thức cho thuê bị tạm dừng.

Theo tìm hiểu, việc phân cấp trong lĩnh vực đất đai xác định thẩm quyền quản lý quỹ đất thuộc Trung tâm Phát triển quỹ đất cấp tỉnh, thành phố hoặc chi nhánh khu vực.

Tuy nhiên, nhiều địa phương, trong đó có thành phố Hà Nội chưa thành lập các chi nhánh này tại cấp xã, phường, mà mỗi đơn vị hành chính này thành lập Ban Quản lý dự án đầu tư-hạ tầng xã, phường trong đó có chức năng quản lý, khai thác quỹ đất.

Sớm tháo gỡ những “điểm nghẽn”

Theo báo cáo Ủy ban nhân dân phường Việt Hưng, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phường tiếp nhận 13 hồ sơ quản lý, khai thác quỹ đất cho thuê ngắn hạn do Ủy ban nhân dân quận Long Biên trước đây bàn giao. Trong đó, nhóm 6 ô đất với 11 hợp đồng đã ký phụ lục chuyển chủ thể cho thuê; nhóm 7 ô đất đã được Ủy ban nhân dân quận Long Biên chấp thuận nhưng chưa ký phụ lục chuyển chủ thể.

Tuy nhiên, do chưa có phương án giải quyết, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội ban hành Thông báo số 133/TB-VP ngày 25/2/2026 yêu cầu tạm thời dừng cho thuê quỹ đất ngắn hạn.

Thực hiện thông báo này, Ban Quản lý dự án Đầu tư-Hạ tầng phường Việt Hưng đã ban hành thông báo dừng thực hiện hợp đồng cho thuê đất ngắn hạn đối với 6 ô đất, 11 hợp đồng; đồng thời phường chỉ đạo chưa thực hiện ký nối phụ lục hợp đồng đối với nhóm 7 ô đất đã được Ủy ban nhân dân quận Long Biên trước đây chấp thuận. “Ách tắc” của dự án bảo tồn phát huy giá trị làng nghề rắn Lệ Mật cũng là một trong 13 dự án rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan” như thế.

Việc tạm dừng đã tác động trực tiếp đến các đơn vị cho thuê đất trước đây, khiến nhà đầu tư chưa thể thu hồi vốn ban đầu, tiếp tục gánh chịu chi phí xây dựng, vận hành.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Làng nghề Lệ Mật, đơn vị đã huy động nguồn lực xã hội hóa, khối lượng đã đạt khoảng 90%; nhiều hạng mục chính như nhà điều hành, nhà trình diễn rắn, nhà trưng bày sản phẩm, chuồng trại nuôi rắn, khu biểu tượng làng nghề, sân khấu ngoài trời, tuyến phố đi bộ và các hạng mục phụ trợ đã hoàn thành hoặc đang hoàn thiện. Việc không được tiếp tục ký nối, vận hành phương án không chỉ làm chậm của một dự án kinh tế, mà còn ảnh hưởng đến một mô hình bảo tồn làng nghề gắn với du lịch văn hóa.

Một băn khoăn khác là khu đất thực hiện dự án có liên quan đến quy hoạch quy hoạch trường học. Tuy nhiên, trao đổi về vấn đề này, ông Phạm Thế Huân, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển quỹ đất Hà Nội cho rằng, đối với những khu đất đã có quy hoạch nhưng chưa có quyết định của cấp có thẩm quyền để xây dựng, đơn vị quản lý đất vẫn có thể cho thuê trong thời gian chờ triển khai, với điều kiện hợp đồng phải ghi rõ mục đích sử dụng đất, thời hạn và cam kết khi cấp có thẩm quyền thu hồi để xây dựng công trình theo quy hoạch thì bên thuê phải chấp hành, bàn giao mặt bằng.

Bên cạnh đó, theo ông Vũ Xuân Trường, hiện trên địa bàn phường nhu cầu hạ tầng trường học hiện chưa cấp thiết trong nhiều năm tới; trong khi đó, một phần khu vực còn liên quan đến nghĩa trang, việc di dời phức tạp và tốn kém. Do vậy, việc khai thác tạm thời có điều kiện không phải là phủ nhận quy hoạch, mà là cách sử dụng hiệu quả quỹ đất trong thời gian chờ quy hoạch được thực hiện.

Từ thực tế này, Ủy ban nhân dân phường Việt Hưng đã kiến nghị thành phố xem xét ủy quyền cho Ủy ban nhân dân phường hoặc Ban Quản lý dự án Đầu tư-Hạ tầng phường thực hiện quản lý, khai thác quỹ đất ngắn hạn, bảo đảm phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp và thực tiễn triển khai tại cơ sở. Trường hợp thành phố không chấp thuận ủy quyền, địa phương đề nghị vẫn cho phép phường, đại diện là Ban Quản lý dự án Đầu tư-Hạ tầng, ký nối phụ lục hợp đồng và quản lý hợp đồng đối với các ô đất đã ký hoặc đã được chấp thuận trước đây, nhằm bảo đảm ổn định, tránh phát sinh tranh chấp, khiếu kiện.

Không chỉ vậy, Ủy ban nhân dân phường Việt Hưng đặt mục tiêu tăng trưởng 11,5% do vậy không thể chỉ trông vào những nguồn thu truyền thống mà cần những không gian kinh tế mới, trong đó Lệ Mật có thể trở thành địa điểm cho du lịch văn hóa, sản phẩm OCOP và dịch vụ làng nghề.

Điều này cũng đặt trong bối cảnh Đảng, Nhà nước đang thúc đẩy công nghiệp văn hóa và Luật Thủ đô cho phép Hà Nội được thử nghiệm các cơ chế đặc thù, các quỹ đất đã giải phóng nhưng chưa triển khai quy hoạch, khai thác có kiểm soát, tạo giá trị thay vì phải bỏ hoang, gây lãng phí cũng như loại trừ nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, mất an ninh trật tự cho khu dân cư.