Tầng phát triển chiến lược của Thủ đô

Định hướng Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã nâng tầm việc khai thác không gian ngầm thành cấu phần chiến lược, định hình mô hình đô thị đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm.

Theo định hướng của Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, không gian đô thị Hà Nội được tổ chức theo ba lớp chính: Không gian ngầm, không gian mặt đất và không gian trên cao. Tầng ngầm tập trung phát triển giao thông công cộng (ga và các tuyến tàu điện ngầm), bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật (điện, nước, viễn thông, thoát nước), logistics ngầm, trung tâm thương mại, lối đi bộ và các công trình phục vụ dân sinh.

Không gian ngầm không còn là hạng mục phụ trợ của từng công trình riêng lẻ mà trở thành cấu phần chiến lược của cấu trúc đô thị. Khi khai thác được không gian ngầm thì không gian mặt đất sẽ được ưu tiên xây dựng công viên, quảng trường, tuyến đi bộ và không gian xanh… Không gian trên cao dành cho việc phát triển đường sắt đô thị, cầu đi bộ kết nối các tòa nhà và ga metro, hình thành mạng lưới liên tục theo chiều đứng.

Cách tổ chức này giúp khai thác hiệu quả quỹ đất, giảm áp lực giao thông mặt đất, bảo tồn di sản và tạo nên đô thị nén nhưng xanh, hiện đại, bền vững. Về dài hạn, hệ thống hạ tầng ngầm sẽ được quản lý bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và internet vạn vật (IoT). Tuy nhiên, không giống như nhiều đô thị khác trên thế giới trong việc khai thác triệt để tại khu vực lõi, trung tâm đô thị, không gian ngầm tại Hà Nội có những đặc thù riêng.

Khu vực lõi của đô thị Hà Nội có hệ thống di sản lịch sử dày đặc, nhiều khu vực có yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt, cộng thêm địa chất phức tạp, nguy cơ ngập úng cao. Do đó, quy hoạch còn phải gắn liền với công tác bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hiến. Không gian công cộng ngầm tại khu vực lõi sẽ được ưu tiên để giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông, thiếu diện tích đỗ xe. Một trong những bước đi cụ thể trong khai thác không gian ngầm đó là việc Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội phê duyệt quy hoạch bãi đỗ xe ngầm tại vườn hoa Phùng Hưng - Bát Đàn (phường Hoàn Kiếm) vào cuối năm 2025.

Theo Quy hoạch chung xây dựng không gian ngầm đô thị trung tâm Thành phố Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, khu vực bốn quận nội đô cũ sẽ bố trí 78 bãi đỗ xe công cộng ngầm với tổng diện tích sàn khoảng 104 ha. Quy hoạch Tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đề xuất phân tầng không gian ngầm theo độ sâu, gắn với chức năng và cơ chế quản lý khác nhau.

Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Quy hoạch Xây dựng Hà Nội nhấn mạnh về cách tiếp cận này, trong các tầng có những lớp, lớp nông cách mặt đất 10m, lớp trung cách khoảng 30m, rồi lớp sâu dưới 30m để khai thác từng tầng, từng lớp bảo đảm những mục tiêu ban đầu đề ra. Phát triển không gian đô thị có tính “nén” nhưng “xanh”, tiết kiệm đất và khai thác hiệu quả kinh tế từ nguồn lực đất đai. Nhu cầu khai thác không gian ngầm tập trung trước hết tại vùng lõi đô thị, tiếp đó lan tỏa đến khu vực Nhật Tân - Nội Bài, các khu đô thị vệ tinh và trung tâm mới tại Hòa Lạc, Đông Anh, Gia Lâm.

Giai đoạn từ 2026- 2045, thành phố tập trung hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng cơ sở dữ liệu 3D về không gian ngầm, phát triển metro và các nút giao theo mô hình TOD (phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng). Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam, việc tổ chức lại không gian đất đai gắn với các cực tăng trưởng sẽ quyết định khả năng hình thành các trung tâm động lực mới cho Thủ đô.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn, Hà Nội còn nhiều việc phải làm để xây dựng khung chính sách kiểm soát phát triển. Luật Thủ đô (sửa đổi) năm 2026 đã có bước đột phá tại Điều 11 về quản lý không gian ngầm, không gian tầm thấp và tầm cao, mở rộng thẩm quyền cho chính quyền thành phố, gắn khai thác giá trị kinh tế với quy hoạch. Nhưng nhìn chung, cơ chế quản lý không gian ngầm hiện vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế cũng như định hướng phát triển theo quy hoạch.

Luật sư Nguyễn Hưng Quang, Văn phòng Luật sư NHQuang & Cộng sự lưu ý, cần bổ sung rõ thẩm quyền cấp phép, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế đầu tư, nhất là cơ chế thực hiện xã hội hóa các công trình ngầm như bãi đỗ xe, trung tâm thương mại; đồng thời bảo đảm an ninh-quốc phòng và bảo tồn di sản. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia, không gian pháp lý là điều kiện đặc biệt quan trọng để khai thác, vận hành không gian ngầm. Nhật Bản có luật riêng về không gian ngầm nhằm quản lý chặt chẽ quyền sử dụng và tích hợp thương mại-giao thông.

Phát triển không gian ngầm là tất yếu khi không gian mặt đất của đô thị đã “tới hạn”, các nhu cầu bị co kéo trong một tấm áo quá chật. Với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đang bước vào giai đoạn khai thác “chiều sâu” của không gian đô thị, không gian ngầm trở thành tầng phát triển chiến lược, nguồn lực của Thủ đô trong tương lai.