Thời gian qua, văn học thiếu nhi trong nước ghi dấu ấn ngày càng rõ nét tại các diễn đàn quốc tế. Tiêu biểu là Hội sách Thiếu nhi Bologna - sự kiện hàng đầu thế giới trong lĩnh vực xuất bản thiếu nhi. Từ những bước đi ban đầu với một số tác phẩm được lựa chọn vinh danh trong các danh mục uy tín, hành trình ra “biển lớn” của sách thiếu nhi có nhiều tín hiệu tích cực.
Từ các hội sách quốc tế, văn học thiếu nhi trong nước đã tạo được ấn tượng trong những không gian rộng mở hơn. Tác phẩm “Khu vườn trong tim ta” của tác giả-họa sĩ Phạm Quang Phúc do Crabit Kidbooks phát hành được giới thiệu trong danh sách 150 Amazing Bookshelf thuộc hệ thống BolognaRagazzi Award 2026; hay cuốn “Dạo bước với thời gian” của tác giả Quỳnh Hương, họa sĩ Maru nằm trong danh mục The White Ravens 2025 của International Youth Library là những dấu mốc có ý nghĩa chuyên môn rõ rệt.
Thành tích bước đầu là kết quả của quá trình tuyển chọn nghiêm ngặt, dựa trên các tiêu chí về nội dung, mỹ thuật, cấu trúc thị giác và khả năng tiếp cận bạn đọc nhỏ tuổi. Phía sau kết quả khả quan là bước chuyển dịch đáng chú ý trong tư duy sáng tác và làm sách.
Trước đây, nếu sách thiếu nhi thường thiên về truyền đạt bài học một cách trực tiếp, thì ngày nay nhiều tác giả, họa sĩ đã chú trọng hơn đến tính nghệ thuật, gợi mở và quyền được tưởng tượng của trẻ em. Cách kể chuyện trở nên tinh tế, giàu cảm xúc và gần với ngôn ngữ chung của văn học thiếu nhi thế giới. Tuy nhiên, nếu đặt văn học thiếu nhi Việt Nam trong tương quan với các nền xuất bản phát triển, có thể thấy rõ khoảng cách do sự xuất hiện vẫn còn rời rạc, chưa tạo nên diện mạo rõ nét.
Tại Hội sách Thiếu nhi Bologna, mỗi quốc gia mạnh về xuất bản thiếu nhi đã giới thiệu một hệ sinh thái hoàn chỉnh, từ chính sách hỗ trợ, chiến lược bản quyền,… đến cách xây dựng hình ảnh văn hóa. Những gian hàng quốc gia được đầu tư bài bản, định hướng rõ ràng, thể hiện bản sắc riêng và tạo ấn tượng mạnh mẽ.
Trong khi đó, Việt Nam vẫn chủ yếu tham gia thông qua các đơn vị riêng lẻ, thiếu vắng một gian hàng quốc gia quy mô khiến hình ảnh sách thiếu nhi chưa được nhận diện như chỉnh thể thống nhất. Hiện trạng nói trên dẫn đến thực tế cho dù có những tác phẩm chất lượng, song vẫn chưa đủ để tạo nên thương hiệu văn học thiếu nhi Việt Nam trên trường quốc tế.
Nói cách khác, chúng ta đã có những “điểm sáng”, nhưng chưa hình thành được “vùng sáng”. Theo các chuyên gia về lĩnh vực này, một trong những yếu tố then chốt quyết định khả năng ra “biển lớn” của văn học thiếu nhi là thị trường bản quyền.
Ở các quốc gia có ngành xuất bản phát triển, hoạt động mua bán bản quyền được tổ chức chuyên nghiệp với đội ngũ đại diện bản quyền, chiến lược tiếp cận thị trường và mạng lưới đối tác toàn cầu. Trong khi đó, tại Việt Nam, hoạt động này còn phụ thuộc nhiều vào nỗ lực của từng đơn vị. Các nhà xuất bản độc lập đã chủ động tham gia hội sách, xây dựng catalogue, kết nối đối tác, song quy mô và nguồn lực còn hạn chế.
Một vấn đề khác tồn tại nhiều bất cập là khâu dịch thuật. Tác phẩm muốn tiếp cận bạn đọc quốc tế cần có bản dịch chất lượng cao, chuyển tải được tinh thần và sắc thái văn hóa. Với văn học trong nước thì đây chính là điểm thiếu hụt, đòi hỏi sự đầu tư dài hạn, bổ sung đội ngũ dịch giả chuyên sâu.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, xuất bản thiếu nhi thế giới đang chuyển dịch theo hướng đề cao tính đa dạng văn hóa. Các nhà xuất bản quốc tế ngày càng quan tâm đến những câu chuyện mang bản sắc riêng, những góc nhìn đến từ các nền văn hóa khác nhau.
Với nền văn hóa giàu truyền thống, hệ thống truyện dân gian phong phú và đời sống xã hội nhiều biến chuyển, văn học thiếu nhi Việt Nam khá dồi dào về nguồn chất liệu để sáng tạo. Tuy nhiên, để những câu chuyện mang đậm bản sắc dân tộc có thể được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, dễ tiếp cận, chạm đến cảm xúc chung của trẻ em toàn cầu còn không ít thách thức.
Nhiều nền văn học châu Á đã thành công khi giữ được bản sắc, nhưng vẫn hội nhập sôi động. Điều này được gợi mở qua việc tìm ra cách biểu đạt riêng, dựa trên nền tảng văn hóa.
Một vấn đề khác được đặt ra tại các diễn đàn xuất bản quốc tế là vai trò của trí tuệ nhân tạo. Dù công nghệ có thể hỗ trợ nhiều khâu, từ biên tập đến quản lý dữ liệu, nhưng phần lớn các nhà xuất bản đều thống nhất quan điểm: Sáng tạo, nhất là trong văn học thiếu nhi, cần giữ được giá trị cốt lõi.
Những câu chuyện dành cho trẻ em cần góp phần hình thành nhân cách, cảm xúc và cách nhìn thế giới của thế hệ tương lai. Bởi lẽ đó, tính chân thật, sự tinh tế và chiều sâu nhân văn trong sáng tạo là yếu tố không thể thay thế.
Theo ý kiến các chuyên gia, để văn học thiếu nhi Việt Nam thật sự vươn ra thế giới, cần chiến lược mang tính hệ thống. Trước hết, cần xây dựng một cơ chế hỗ trợ đồng bộ cho sáng tác, xuất bản và quảng bá. Việc tham gia các hội sách quốc tế nên được xem là một phần của chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp văn hóa thay vì chỉ là nỗ lực riêng lẻ của từng đơn vị.
Bên cạnh đó, cần đầu tư đào tạo nguồn nhân lực từ tác giả, họa sĩ, biên tập viên đến dịch giả và chuyên gia bản quyền. Đây chính là nền tảng để nâng cao chất lượng tác phẩm và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Quan trọng hơn, cần một tầm nhìn dài hạn, hướng đến xây dựng “thương hiệu” văn học thiếu nhi dựa trên những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc, đồng thời mở rộng khả năng đối thoại với thế giới.
Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, nhà thơ Trần Đăng Khoa nhận định: “Sự góp mặt của văn học thiếu nhi tại hội sách quốc tế cho thấy nỗ lực đáng kể trong việc nâng cao chất lượng sáng tác, đầu tư minh họa và quảng bá văn hóa bản địa ra thế giới. Trong thời gian sớm nhất, chúng ta cần chuyển từ trạng thái có mặt, có chút thành tựu sang khẳng định vị thế rõ nét. Đó là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì, đầu tư bài bản. Và khi đó, việc xuất hiện của văn học thiếu nhi tại những sự kiện quốc tế sẽ không còn là điều đặc biệt, mà trở thành một phần tự nhiên của hành trình hội nhập và phát triển”.
