Phố Hiến đã từng phát triển rực rỡ trong các thế kỷ 16 đến 18, với thương cảng sầm uất, nơi buôn bán của thương gia 12 nước trên thế giới. Những dấu ấn của thương cảng Phố Hiến xưa vẫn còn hiện hữu trên các công trình kiến trúc, tín ngưỡng, đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương. Trước yêu cầu về định hướng phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh Hưng Yên, di sản Phố Hiến cần được đầu tư bài bản để bảo tồn và phát triển toàn diện theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Câu ca “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến” đã đi vào ký ức không chỉ với người dân Hưng Yên mà với nhân dân cả nước. Nơi đây từng là một thương cảng nổi tiếng, được ví là “Một tiểu Tràng An”. Khu di tích Phố Hiến đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2014, gồm 16 di tích tiêu biểu hợp thành.
Giá trị văn hóa đặc biệt của di sản
Đưa chúng tôi đi tham quan, Phó Giám đốc Bảo tàng Hưng Yên Vũ Nguyên Lý say sưa giới thiệu các hiện vật mà bảo tàng đang lưu trữ. Khu trưng bày về Phố Hiến xưa thật hấp dẫn với nhiều hiện vật, hình ảnh, tài liệu quý giá và lời chú thích, giới thiệu rất rõ ràng để du khách hình dung, hiểu rõ hơn về thương cảng Phố Hiến xưa.
Ông Vũ Nguyên Lý cho biết: “Bảo tàng hiện trưng bày rất nhiều hiện vật khảo cổ học được khai quật trong nhiều lần, nhiều năm tại các hố khai quật khảo cổ học thuộc Phố Hiến xưa. Nhiều sản phẩm gốm sứ của người Hoa, người Nhật Bản khai quật được đã chứng minh sự hiện diện của thương lái người nước ngoài về Phố Hiến buôn bán và sinh sống từ thế kỷ 16 đến 17. Đặc biệt hơn nữa, giá trị văn hóa của Phố Hiến xưa còn được thể hiện qua các tư liệu quý giá trên hệ thống bia ký cổ”.
Trong số 39 bia ký cổ thuộc Phố Hiến xưa thì bia ký tại chùa-đình Hiến và chùa Chuông rất có giá trị về lịch sử. Bia cổ tại chùa-đình Hiến được tạo tác ngày 6 tháng 10 năm Vĩnh Tộ thứ 7 (năm 1625) miêu tả về vùng đất Phố Hiến có phong thủy đẹp, có địa thế nghìn dặm rồng chầu, nơi quần dương tụ hội, muôn nhánh đổ về, trùng điệp sẻ bay, phía ngoài có sông lớn bao bọc, phía trong có sông nhỏ chảy ra…, khắp nơi đổ về như một Tràng An thu nhỏ. Bia cổ tại chùa Chuông đã khắc ghi địa danh các thị (chợ) và tên phường của Phố Hiến đầu thế kỷ 18, bao gồm 25 phường, chợ, với nhiều mặt hàng mang đặc trưng của một đô thị cổ trung đại sầm uất, nơi giao lưu buôn bán với các vùng, miền và khách ngoại quốc...
Theo Tiến sĩ Trần Ngọc Dũng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), Phố Hiến là “Một tiểu Tràng An”, một cảng thị quan trọng của Đại Việt từ cuối thế kỷ 17 đến thế kỷ 18, một cửa ngõ, một trạm trung chuyển trong toàn bộ hệ thống ngoại thương của Đàng Ngoài. Các thương nhân Nhật Bản, Trung Quốc, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp và thương nhân đến từ Đông Nam Á đều xây dựng thương điếm ở đây để sinh sống và buôn bán...
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên Đào Mạnh Huân cho rằng, đã có rất nhiều cuộc hội thảo về giá trị văn hóa đặc biệt của Phố Hiến xưa. Các chuyên gia, nhà khoa học, sử học, quản lý di sản đều khẳng định: Giá trị đặc sắc và toàn diện của Phố Hiến như một thương cảng quốc tế sầm uất trong các thế kỷ 16-18; hệ thống nguồn tư liệu phong phú về Phố Hiến bao gồm tư liệu lịch sử, khảo cổ học, hệ thống di tích và các thiết chế văn hóa hiện hữu, là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác phục dựng, tái hiện và phát huy giá trị di sản của tỉnh Hưng Yên trong những năm tới...
Đầu tư cho bảo tồn và phát triển giá trị di sản
Trong số hàng vạn người về dự Lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến năm nay, ông Nguyễn Tiến Lộc ở phường Phú Diễn, Thành phố Hà Nội, cùng hơn 60 cựu chiến binh đã từng công tác tại Sư đoàn 325 chia sẻ: “Chúng tôi rất phấn khởi về đây đúng dịp tỉnh Hưng Yên tổ chức Lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến. Đi tham quan các di tích, chúng tôi càng hiểu thêm về lịch sử và tự hào hơn về những giá trị văn hóa đặc biệt của di sản Phố Hiến..."
Giám đốc Ban quản lý di tích tỉnh Hưng Yên Nguyễn Thị Thu Hường cho biết thêm: “Lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến năm nay được nâng cấp lên lễ hội cấp tỉnh, thể hiện sự quan tâm xứng tầm của tỉnh nhằm phát huy giá trị văn hóa đặc biệt của Phố Hiến xưa. Trong ba ngày diễn ra lễ hội, nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc được tổ chức khá bài bản. Lễ hội đã đón hơn 70 nghìn lượt khách trong và ngoài nước về dự”.
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên Phạm Văn Nghiêm, Phố Hiến hôm nay vẫn bảo tồn được hệ thống di tích phong phú, các thiết chế tín ngưỡng, tôn giáo cổ kính cùng nhiều loại hình văn hóa dân gian đặc sắc. Những năm qua, tỉnh đã triển khai nhiều chương trình, đề án, bố trí nguồn lực để trùng tu, tôn tạo các di tích trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Tỉnh đang tập trung xây dựng, báo cáo cấp có thẩm quyền dự án “Đầu tư xây dựng và tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa”, hướng tới phục dựng không gian đô thị cổ, làm sống lại ký ức lịch sử và phát huy giá trị đặc sắc của di sản Phố Hiến...
Ngày 17/2/2023, Hội đồng nhân dân tỉnh Hưng Yên đã ban hành Nghị quyết số 341/NQ-HĐND về việc phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, với tổng kinh phí đầu tư 120 tỷ đồng. Đến nay, các di tích cơ bản đã được đầu tư tu bổ, bảo tồn; trong đó, di tích đền Trần, đền Mẫu đạt 95% khối lượng; Văn miếu Xích Đằng đạt 90%; di tích đền Mây đạt 90%; di tích đình An Vũ 60%; di tích đình-chùa Hiến 70%. Trước đó, tỉnh đã thực hiện giải phóng mặt bằng khu vực đền Trần, đền Mẫu với kinh phí gần 100 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa.
Việc đầu tư để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa di sản Phố Hiến trong những năm qua đã được tỉnh Hưng Yên quan tâm, đã phát huy hiệu quả và đóng góp đáng kể vào sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương. Tuy nhiên, việc tu bổ, tôn tạo, phục dựng các di tích còn một số hạn chế như: Việc phục dựng còn rời rạc, thiếu tính tổng thể; không gian văn hóa Phố Hiến xưa chưa được tái hiện sinh động; sự gắn kết giữa di sản với du lịch, dịch vụ và kinh tế sáng tạo còn hạn chế; một số di tích chậm được đầu tư bảo tồn và hiện xuống cấp; đã có một số doanh nghiệp quan tâm dự án đầu tư xây dựng Phố Hiến cổ nhưng đến nay vẫn chưa có dự án xứng tầm được phê duyệt...
Khi biết thông tin các cấp, các ngành của tỉnh Hưng Yên đang khẩn trương hoàn thiện, trình cấp có thẩm quyền phê duyệt dự án “Đầu tư xây dựng và tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa”, bà Nguyễn Diệu Linh cũng như nhiều người dân ở phường Phố Hiến rất mừng và kỳ vọng: Nếu dự án sớm được triển khai, không chỉ Khu di tích Phố Hiến được đầu tư xứng tầm mà người dân cả nước có cơ hội trải nghiệm, người dân địa phương có cơ hội để tham gia phát triển dịch vụ, du lịch từ không gian văn hóa nghệ thuật đặc sắc của Phố Hiến cổ xưa…
Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Hưng Yên Lưu Văn Dương cho hay, dự án “Đầu tư xây dựng và tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa” đang trong giai đoạn chờ cấp có thẩm quyền phê duyệt, được quy hoạch gần 1.709ha, với tổng mức đầu tư dự kiến 47.421 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách chiếm 19.608 tỷ đồng và vốn huy động 27.813 tỷ đồng.
Dự án gồm các phân khu: Tái hiện thương cảng quốc tế Phố Hiến xưa; lễ hội dành cho các hoạt động văn hóa, lễ hội; dịch vụ và biểu diễn thực cảnh kết hợp dịch vụ du lịch; vùng cây xanh sinh thái ven sông Hồng tạo khu vực xanh mát, không gian trải nghiệm và thư giãn cho du khách; đầu tư 4.000 thuyền chèo tay và 100 thuyền gỗ cổ hai tầng, tái hiện các thuyền giao thương từ 12 quốc gia đã từng kinh doanh, buôn bán tại thương cảng Phố Hiến xưa.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nêu rõ: Đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hóa lồng ghép vào mục tiêu phát triển bền vững về môi trường, văn hóa, kinh tế, xã hội gắn với sinh kế cộng đồng, hình thành một số đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa… Trên tinh thần đó, tỉnh kỳ vọng dự án sẽ thu hút sự quan tâm, đầu tư của các doanh nghiệp lớn trong và ngoài nước để di sản Phố Hiến được bảo tồn và phát huy giá trị mạnh mẽ.
