Quần thể chùa Trầm thuộc địa bàn phường Chương Mỹ, Thành phố Hà Nội. Không gian nơi đây có sự kết hợp hài hòa giữa núi đá, cây xanh và các công trình tâm linh cổ kính, tạo nên một cảnh quan vừa hùng vĩ, vừa gần gũi.
Nổi bật trong quần thể di tích là chùa Trầm, còn được biết đến với tên gọi là Long Tiên Tự, được xây dựng vào thế kỷ XVI thời Vua Cảnh Trị. Chùa tọa lạc trên một khu đất cao, thoáng đãng, lưng tựa núi, mặt hướng ra không gian rộng mở. Bao quanh chùa là các dãy núi nhỏ, tạo cảm giác vừa vững chãi, vừa linh thiêng. Kiến trúc chùa mang đậm dấu ấn văn hóa, mỹ thuật và tâm linh của người Việt.
Ông Đặng Đình Điền, Trưởng ban quản lý Khu di tích chùa Trầm cho biết, bên trong chùa, các pho tượng Phật được bài trí trang nghiêm, trong đó nổi bật là tượng Phật Cửu Long. Hai bên là hệ thống điện thờ, cùng các ban thờ Mẫu, tạo nên một không gian tín ngưỡng đa dạng, phản ánh đời sống tâm linh phong phú của người dân nơi đây qua nhiều thế kỷ.
Cùng với chùa Trầm, điểm đến này còn hấp dẫn du khách với hệ thống hang động tự nhiên kỳ thú, tiêu biểu là Chùa Hang hay còn gọi là Long Tiên Động. Chùa Hang nằm sâu trong lòng núi, với cấu trúc đá vôi độc đáo, những khối nhũ đá tự nhiên tạo thành hình thù sinh động. “Thiên nhiên đã ban tặng cho ngôi chùa Hang hai báu vật rất đặc biệt không nơi nào có, đó là tượng Phật Bà giữa Tam bảo và một pho trống đá khi gõ vào phát ra âm thanh như trống đồng”. Ông Điền nhấn mạnh. Trong hang còn có nhiều di vật mang giá trị lịch sử và nghệ thuật cao như: 48 bức tượng cổ có từ thời nhà Lê, bút tích của các nho sĩ qua nhiều triều đại trên vách đá, khánh đồng, chuông đồng cổ…
Bên cạnh giá trị cảnh quan và văn hóa, quần thể di tích chùa Trầm còn là một “địa chỉ đỏ” của lịch sử cách mạng Việt Nam. Trong những ngày đầu cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Đài Tiếng nói Việt Nam đã chọn hang Trầm làm nơi đặt trụ sở làm việc, nhằm bảo đảm việc phát sóng liên tục, kịp thời truyền tải các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước tới nhân dân. Chính tại chùa Hang, sáng sớm 20/12/1946, Đài Tiếng nói Việt Nam đã phát đi “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những lời hiệu triệu “Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” đã lan tỏa mạnh mẽ, góp phần khơi dậy tinh thần đoàn kết và lòng yêu nước trong mỗi người dân Việt Nam.
Suốt một thời gian dài, quần thể chùa Trầm trở thành điểm tựa vững chắc cho quân và dân ta trong những năm tháng chiến tranh gian khổ. Nơi đây đã vinh dự ba lần được đón Bác Hồ về thăm, để lại những kỷ niệm sâu sắc trong lòng nhân dân.
Lần đầu tiên vào đêm Giao thừa năm 1947, tại hang Trầm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc thơ chúc Tết gửi tới đồng bào, chiến sĩ trong nước và kiều bào ở nước ngoài. Bác đã gửi gắm những thông điệp đầy ý nghĩa giữa thời khắc chiến tranh khốc liệt. Sau đó, Bác đi chúc Tết sư trụ trì Thích Đàm Thư và viết tặng 8 chữ: “Kháng chiến tất thắng, Kiến quốc tất thành”, thể hiện niềm tin của Người vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Lần thứ hai vào ngày 19/5/1957, Bác Hồ trở về chùa Trầm thăm và lễ Phật vì ý nguyện của Bác đã thành sự thật. Ngày 13/7/1966 là lần cuối cùng nơi đây được đón Bác về thăm. Tại đây, Bác đã gặp gỡ, làm việc với bộ đội Phòng không-Không quân, trong bối cảnh cuộc chiến tranh chống Mỹ, cứu nước đang diễn ra ác liệt. “Hiện nay, tại Hang Trầm vẫn còn lưu giữ hai câu đối chữ Hán “Cao sơn hữu ý thiên niên bút, Lưu thủy vô thanh vạn cổ cầm” (tạm dịch: Núi một nghìn năm bút không viết hết cảnh đẹp, nước trong động tiên chảy êm như tiếng đàn) của Bác Hồ khi ca ngợi cảnh sắc nơi đây”, ông Điền cho biết.
Trong quần thể chùa Trầm còn có chùa Vô Vi, ngôi chùa độc đáo nhất trong quần thể chùa chiền quanh núi Trầm. Tương truyền, chùa được xây dựng từ thế kỷ X, do một vị tướng quân sau khi dẹp giặc đã lên núi dựng chùa ở ẩn. Hiện bài thơ khắc trên đá của ông vẫn còn được lưu giữ tại đây. Kiến trúc chùa Vô Vi được xây dựng theo thế núi, càng lên cao càng ăn sâu vào vách núi. Trải qua nhiều thế kỷ, kiến trúc của chùa vẫn được giữ gần như nguyên vẹn cho tới tận ngày nay.
Với những giá trị to lớn về lịch sử và văn hóa, quần thể di tích chùa Trầm đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1962. Dù chịu nhiều tác động của thiên nhiên và con người suốt một thời gian dài, nơi đây vẫn giữ được những nét nguyên sơ và giá trị cốt lõi. Giữa nhịp sống hiện đại, khu di tích chùa Trầm như một khoảng lặng quý giá để du khách có thể tìm về với thiên nhiên, với cội nguồn văn hóa và những ký ức về Bác không thể phai mờ.
