Băn khoăn khi triển lãm nở rộ
Triển lãm là một trong những hoạt động không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần và đang có chiều hướng phát triển. Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vương Duy Biên, Trưởng Ban soạn thảo Nghị định nhận xét: “Bây giờ nở rộ các triển lãm: ô-tô, xe máy, vật liệu xây dựng, nông nghiệp, thủy sản, báo chí, thơ văn…. Không chỉ bộ, ngành mà cả các tổ chức, cá nhân cũng tổ chức triển lãm ngày càng nhiều. Vì vậy, đặt ra yêu cầu phải sớm có một Nghị định quản lý để hoạt động này đi vào nền nếp, đúng luật”.
Thống kê sơ bộ của Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm cho biết, năm 2013 cả nước có 499 cuộc triển lãm, năm 2014 tăng lên 589 và năm 2015 là 594 cuộc. Trên thực tế, số lượng triển lãm tăng không song hành với chất lượng. Tình trạng triển lãm không được cấp phép, hoặc “treo đầu dê, bán thịt chó” vẫn diễn ra khiến công chúng thất vọng, thậm chí tạo hiệu ứng xấu. Lại có những triển lãm không vi phạm quy định nhưng được tổ chức vào thời điểm không phù hợp. Mặt khác, việc chủ động hội nhập quốc tế thúc đẩy các triển lãm văn hóa - xã hội mang danh nghĩa quốc gia nhằm quảng bá hình ảnh Việt Nam tại nước ngoài, nhưng không ít cuộc chưa đạt yêu cầu, bị dư luận đánh giá thấp như trường hợp Ngôi nhà Việt Nam tham gia triển lãm Milan Expo 2015 tại I-ta-li-a…
Nghị định về hoạt động triển lãm được kỳ vọng sẽ khắc phục được những vấn đề này. Dự thảo Nghị định gồm năm chương, 23 điều và sáu mẫu văn bản kèm theo. Tuy nhiên, nhiều đại biểu đã chỉ rõ sự rối rắm, dài dòng không cần thiết của dự thảo, thí dụ như điều 10 (Chương II) về việc Gửi hồ sơ xin cấp phép bị trùng với điều 15 (Chương III) về Thủ tục gửi hồ sơ cấp phép. Có điều khoản tính khả thi không cao khiến các đại biểu không đồng tình, như với khoản 5 điều 4 về việc đầu tư, nâng cấp và xây mới các nhà triển lãm đa năng, đại biểu Đặng Hồng Linh (Sở Văn hóa, Thể thao TP Hồ Chí Minh) cho rằng: cần tùy thuộc điều kiện cụ thể từng địa phương, không thể xây tràn lan dẫn đến nguy cơ bị sử dụng sai mục đích, gây lãng phí. Triển lãm của tổ chức, cá nhân nước ngoài đưa vào Việt Nam chưa thấy trong dự thảo Nghị định, trong khi hoạt động này ngày càng nhiều, nhất là tại các đô thị lớn.
Bên cạnh đó, sự phong phú, đa dạng về hình thức, quy mô các loại triển lãm cũng khiến cả ban soạn thảo Nghị định lẫn các đại biểu “bối rối”. Đại biểu Thừa Thiên - Huế nêu vấn đề mỗi năm tỉnh tổ chức khoảng hơn 100 triển lãm, trong đó có nhiều loại hình mới lạ được du nhập từ quốc tế như nghệ thuật sắp đặt, trình diễn vi-đê-ô, nghệ thuật thân thể (body art)… thì phân loại như thế nào? Nghị định cần liệt kê hoặc làm rõ một số khái niệm mới nếu muốn quản lý chặt. Ngoài ra, còn các câu hỏi tương tự như: triển lãm tem thuộc ngành văn hóa hay thông tin - truyền thông; hội chợ thương mại có hoạt động triển lãm thì thuộc phạm vi điều chỉnh của Bộ Công thương hay Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; quy trình xin phép triển lãm quy mô cấp tỉnh, liên tỉnh và cấp quốc gia có khác nhau hay không… Đây đều là những nội dung chi tiết và sát thực tế. Trước đây, những quy định về quản lý hoạt động triển lãm mới chỉ dừng lại ở phạm vi các triển lãm mỹ thuật, nhiếp ảnh, chưa bao quát toàn bộ hoạt động triển lãm rất đa dạng. Tuy nhiên, dự thảo Nghị định này lại nêu rõ không bao gồm mỹ thuật, nhiếp ảnh và di sản, cũng là điều khiến nhiều người băn khoăn. Tại cả hai cuộc hội thảo ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, hầu hết các đại biểu đều cho rằng không nên tách các lĩnh vực đó khỏi Nghị định mà nên gộp chung để quản lý thống nhất, đồng bộ, tránh chồng chéo, hạn chế các loại giấy phép con.
Đưa vào khuôn khổ
Có thể nói, triển lãm là lĩnh vực rất rộng liên quan hoạt động của nhiều bộ, ngành và đã được quy định tại một số Luật, Nghị định cụ thể trước đó, như, hội chợ - triển lãm đã có quy định tại Luật Thương mại; triển lãm sách, báo, xuất bản phẩm đã có Luật Xuất bản. Các Nghị định số 113/2013/NĐ-CP ngày 2-10-2013 của Chính phủ về hoạt động Mỹ thuật, số 72/2016/NĐ-CP ngày 1-7-2016 của Chính phủ về hoạt động Nhiếp ảnh đều có các điều khoản quy định về triển lãm mỹ thuật và nhiếp ảnh, vì thế ban soạn thảo đã không đưa hai loại hình này vào phạm vi điều chỉnh của Nghị định về hoạt động Triển lãm. Đó là lý giải của Cục trưởng Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và triển lãm Vi Kiến Thành. Tuy nhiên, ban soạn thảo đã tiếp thu các ý kiến về việc cần đưa tất cả các triển lãm (kể cả mỹ thuật, nhiếp ảnh) vào nội dung quản lý Nhà nước của Nghị định Triển lãm, và sẽ điều chỉnh sao cho phù hợp thực tiễn.
Không thể phủ nhận là quy mô và nội dung của hoạt động triển lãm ngày càng gia tăng và biến đổi, từ hàng hóa tiêu dùng, máy móc công nghệ, sản phẩm gia dụng, y tế… cho đến văn hóa, nghệ thuật, du lịch, thể thao. Trong mỗi cuộc triển lãm lại có các hoạt động như họp báo, hội nghị, tọa đàm, biểu diễn nghệ thuật… Nghị định chỉ quản lý nội dung triển lãm chứ không phải với các đối tượng được trưng bày. Không thể chạy theo soi hay đếm từng hiện vật hay hoạt động trong chương trình, mà phải có cơ chế. Như vậy, các nghệ sĩ, nhà sản xuất mới yên tâm lao động, sáng tạo và công chúng được thưởng thức, tiêu dùng đúng nghĩa. Ban soạn thảo cần nghiên cứu, xem xét các giải pháp quản lý, chẳng hạn như việc chỉ cấp giấy phép các triển lãm có yếu tố nước ngoài, còn triển lãm thông thường chỉ cần văn bản thông báo cho cơ quan quản lý về nội dung, thời gian, địa điểm tổ chức. “Xu hướng là hậu kiểm, và dứt khoát không đẻ ra giấy phép con”, Cục trưởng Vi Kiến Thành nhấn mạnh. Thực hiện được điều này sẽ hạn chế thấp nhất việc xin phép và cấp phép nhiều lần, nhiều tầng nấc; tạo điều kiện thông thoáng, nhanh gọn cho các triển lãm, nhất là ở các địa phương, nơi thường kết hợp nhiều loại hình, nhiều địa bàn với nhau. Thêm vào đó, cũng cần quy định rõ đối tượng chịu trách nhiệm, chế tài xử phạt khi có triển lãm vi phạm. Đối với triển lãm của nước ngoài trưng bày tại Việt Nam và triển lãm của Việt Nam trưng bày tại nước ngoài, cần làm thủ tục xin cấp phép bởi đây là hoạt động liên quan hình ảnh quốc gia. Trước những loại hình triển lãm mới xuất hiện tại Việt Nam hoặc có xu hướng sẽ du nhập vào Việt Nam, cần bám sát thực tế, thậm chí nên tham khảo các quốc gia tương đồng với nước ta để có những quy định phù hợp, tránh phản cảm, trái thuần phong mỹ tục.
Dự thảo Nghị định về hoạt động triển lãm vẫn đang trong quá trình soạn thảo và tiếp thu ý kiến của các bộ, ngành, địa phương và các đối tượng tham gia hoạt động triển lãm; dự kiến hoàn thiện và trình Chính phủ vào tháng 10-2017. Để hoạt động này phát triển thuận lợi và đúng pháp luật, những người có trách nhiệm cần lắng nghe từ thực tế cuộc sống để có những quy định đầy đủ và đúng đắn.
