“Phi công” là tiểu thuyết của nhà văn Nga đương đại Evgeny Vodolazkin, xoay quanh câu chuyện “xuyên không” kỳ lạ của một người đàn ông tỉnh dậy trên giường bệnh mà không nhớ gì về bản thân. Với sự giúp đỡ của bác sĩ, những mảnh ký ức rời rạc dần trở lại với anh, nhưng không phải là thời hiện tại mà lại ở đầu thế kỷ trước. Chuyện gì đã xảy ra với người đàn ông trẻ tuổi nhưng lại mang ký ức từ cách đây cả thế kỷ?
Innokenty Platonov sinh năm 1900, bị đưa vào trạng thái đông lạnh từ năm 1932 và chỉ tỉnh lại vào cuối thế kỷ XX; anh mang trong mình ký ức của toàn bộ thế kỷ Nga đầy biến động nhưng lại tồn tại trong cơ thể của một người đàn ông trẻ tuổi. Chính từ tiền đề giả tưởng ấy, Vodolazkin xây dựng nên một tiểu thuyết vừa giàu chất lịch sử, vừa mang chiều sâu triết học và tinh thần nhân bản.
Tuy nhiên, “Phi công” không chỉ là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng thuần túy. Yếu tố “đông lạnh con người” hay “chuyến bay xuyên thế kỷ” chỉ là điểm xuất phát để tác giả đặt ra những câu hỏi muôn thuở: điều gì đáng để con người ghi nhớ, điều gì có thể được tha thứ, đâu là ranh giới giữa công lý và lòng nhân từ, và liệu tình yêu có thể vượt qua thời gian, lịch sử, thậm chí cả cái chết hay không.
Với cấu trúc vừa mang màu sắc giả tưởng, vừa là tiểu thuyết lịch sử và suy tưởng triết học, "Phi công" không chỉ kể câu chuyện của một con người bị tách khỏi thời đại của mình, mà còn là cuốn sách về ký ức của cả thế kỷ, về những gì còn sót lại sau những biến động lớn của lịch sử, và về khả năng con người tiếp tục yêu thương, tha thứ và sống tiếp sau mọi đổ vỡ.
Cuốn tiểu thuyết “Phi công” được đánh giá là một trong những tiểu thuyết Nga quan trọng nhất của thập niên 2010, khẳng định vị trí đặc biệt của Evgeny Vodolazkin trong nền văn học Nga đương đại, đồng thời mở ra cho độc giả Việt Nam cơ hội tiếp cận một tiếng nói văn chương giàu chiều sâu lịch sử, triết học và nhân bản.
Tác phẩm nhận được những đánh giá cao cũng như được trao nhiều giải thưởng trong nước và quốc tế.
Năm 2016, “Phi công” giành giải nhì Giải Sách lớn (Большая книга/Big Book Prize), một trong những giải thưởng văn học danh giá nhất nước Nga, đồng thời đứng thứ ba trong hạng mục do độc giả bình chọn của chính giải thưởng này. “Phi công” cũng được đề cử nhiều giải thưởng văn học quan trọng khác.
Giới phê bình Nga đánh giá "Phi công" là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu của văn học Nga hậu Xô-viết. Nhà văn, nhà thơ Dmitry Bykov gọi tác phẩm là một áng văn “xuất sắc”.
Báo chí quốc tế cũng dành cho "Phi công" nhiều lời khen ngợi. World Literature Today xem tác phẩm như một tiểu thuyết về ký ức và sự lãng quên. Trong khi Words Without Borders gọi đây là một cuốn sách “âm thầm cấp tiến”. Còn Foreword Reviews nhấn mạnh rằng: “...dù mang đậm màu sắc Nga, tác phẩm vẫn chạm tới những trải nghiệm phổ quát của con người”.
Tại Nga, "Phi công" tiếp tục được công chúng đón nhận và tái bản liên tục nhiều năm sau khi xuất bản. Trên các nền tảng sách trực tuyến như LitRes, tác phẩm nhận được hàng nghìn lượt đánh giá tích cực.
Evgeny Germanovich Vodolazkin sinh năm 1964 tại Kyiv, là nhà văn, nhà nghiên cứu văn học và tiến sĩ khoa học chuyên ngành ngữ văn người Nga. Sau khi nhận bằng tiến sĩ năm 1990, ông công tác tại Viện Văn học Nga trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Ông là hội viên Hội Nhà văn Sankt - Peterburg, từng là thành viên Hội đồng Văn học - Nghệ thuật của Tổng thống Liên bang Nga nhiệm kỳ 2018-2024, hiện sống tại Sankt - Peterburg cùng gia đình.
Sau tiểu thuyết đầu tay xuất bản năm 2005, Vodolazkin nhanh chóng trở thành một trong những gương mặt nổi bật nhất của văn học Nga đương đại. Tiểu thuyết Laurus (2012) giúp tên tuổi ông vang danh quốc tế và giành nhiều giải thưởng lớn như Giải Sách lớn và Giải Yasnaya Polyana. Tiếp nối mạch văn về thời gian, ký ức và số phận con người trong dòng chảy lịch sử, ông lần lượt cho ra mắt “Phi công” (2016), “Brisbane” (2018), “A History of the Island” (2020), “Chagin” (2022) … Các tác phẩm của ông đã được dịch ra nhiều ngôn ngữ và chuyển thể lên sân khấu cũng như màn ảnh.
Dịch giả Phan Xuân Loan là nhà báo, cựu trưởng ban Quốc tế Báo Tuổi Trẻ và cựu thư ký tòa soạn Tuổi Trẻ Cuối Tuần. Bà đồng thời là dịch giả của nhiều đầu sách cho Nhà xuất bản Phụ nữ, Nhà xuất bản Trẻ, First News, Nhà xuất bản Văn hóa-Văn nghệ và Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh. Trong những năm gần đây, bà đặc biệt quan tâm tới việc giới thiệu văn học Nga đương đại tới độc giả Việt Nam.
Là người trực tiếp chuyển ngữ “Phi công”, bà Phan Xuân Loan từng chia sẻ rằng điều khiến bà bị cuốn hút ở văn chương Evgeny Vodolazkin là giọng văn “dung dị nhưng hàm súc, điềm đạm mà hóm hỉnh”, cùng khả năng kết hợp lịch sử, ký ức và chiều sâu tinh thần trong cùng một cấu trúc tự sự. Bà cũng cho biết mong muốn của mình là giúp độc giả Việt Nam tiếp cận một diện mạo mới của văn học Nga đương đại, bên cạnh những tên tuổi kinh điển vốn đã quen thuộc.
