Hoa Lâm Viên là một cái tên hết sức nổi tiếng trong giới nghiên cứu lịch sử và khảo cổ. Rất nhiều tư liệu cổ xưa đề cập đến địa danh lịch sử này. “Đại Việt sử ký toàn thư” cũng như nhiều bộ chính sử khác đều đề cập đến sự kiện sau khi Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, Thái Đường-Hoa Lâm (tức Hoa Lâm Viên) gắn với truyền thuyết thảm án tôn tộc nhà Lý. Ghi chép này gián tiếp cho biết nơi đây từng có các công trình thờ tự các vua nhà Lý.
Một tư liệu nổi tiếng khác là tấm bia “Lý gia linh thạch” ở chùa Tiêu Sơn (phường Tam Sơn, Bắc Ninh). Bia ghi rằng: “Bấy giờ có Phạm mẫu người Hoa Lâm, Đông Ngàn hay qua vãn cảnh chùa”. Phạm mẫu chính là mẹ của Vua Lý Thái Tổ. Ngoài chính sử, văn bia, nhiều ghi chép của các danh nhân khác cũng đề cập đến địa danh này.
Sau nhiều biến thiên của lịch sử, những kiến trúc của Hoa Lâm Viên không còn, nhưng những di vật còn lại của một thời kỳ huy hoàng đã nhiều lần phát lộ. Nổi bật là những mảnh gốm cổ, hay những con sấu đá bên thành bậc tam cấp, chân cột kinh, chân đá tảng hoa sen...
Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, Phó Giáo sư Tống Trung Tín cho biết: “Trong những di vật tìm được, nổi bật nhất là hai con sấu đá - linh vật tiêu biểu cho văn hóa Đại Việt. Thời Lý, sấu đá chỉ được tạc ở những công trình rất lớn, như cung điện hay chùa chiền quy mô quốc gia. Một trong hai con sấu đá thuộc diện đẹp nhất, tiêu biểu nhất cho sấu đá thời Lý. Điều này cho thấy tại đây từng tồn tại những công trình rất quy mô”.
Bên cạnh những ghi chép lịch sử, những hiện vật khảo cổ, tên các ngôi làng ở đây cũng hết sức đặc biệt, gắn với việc các vua Lý về tế lễ. Thí dụ như Đông Trù là bếp phía đông, Lộc Hà là nơi phát lộc sau khi tế lễ... hay đồng Bãi Sập là nơi có sự kiện sát hại con cháu nhà Lý...
Giáo sư Sử học Nguyễn Quang Ngọc cho biết: “Theo truyền thống của nền quân chủ, triều đình thường cho xây dựng một kinh đô thứ hai tại quê hương. Hành cung Hoa Lâm Viên có thể coi là một nơi như thế. Đây có thể coi là một trung tâm quyền lực thứ hai, một địa điểm mà các vua nhà Lý thường lui về”.
Từ thực tiễn đó, ngày 20/3/2025, Ủy ban nhân dân huyện Đông Anh trước đây (nay là xã Đông Anh) đã phê duyệt Dự án đầu tư xây dựng Tu bổ, tôn tạo chùa Phúc Lâm cổ (Hoa Lâm Viên) và khởi công tháng 6/2025 với tổng mức đầu tư 261,428 tỷ đồng, được thực hiện trên diện tích đất khoảng 2,14 ha.
Công trình gồm: Tu bổ, tôn tạo Tam quan gác chuông, Tam bảo, nhà thờ Tổ, nhà Tả vu-Hữu vu, nhà khách, nhà tăng... Theo các nhà khoa học, việc tìm lại các công trình kiến trúc xưa của nhà Lý tại đây là rất khó. Song, nhà Lý là triều đại đề cao Phật giáo. Việc tu bổ, tôn tạo chùa cổ là “hạt nhân” đầu tiên để tìm lại “hào quang” xưa của Hoa Lâm Viên.
Trong giai đoạn tiếp theo, xã Đông Anh tiếp tục tìm giải pháp để phát huy giá trị di sản Hoa Lâm Viên. Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia Đặng Văn Bài cho biết, do không tìm lại được những kiến trúc cụ thể, do đó, chúng ta nên coi Hoa Lâm Viên là một không gian di sản, không gian văn hóa thời Lý.
Việc xây dựng các công trình tiếp theo đều hướng tới tôn vinh những nét đẹp văn hóa vật chất, tinh thần nhà Lý để lại. Có thể định danh đó là Công viên văn hóa di sản.
Để hiện thực hóa tiềm năng của Hoa Lâm Viên trong việc phát triển công nghiệp văn hóa, xã Đông Anh triển khai các hoạt động “đánh thức” di sản Hoa Lâm Viên trên cơ sở tuân thủ nguyên tắc: “bảo tồn nguyên gốc-phát huy sáng tạo-kết nối đa ngành-hướng tới bền vững”.
Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Đông Anh Nguyễn Thị Mỹ Linh cho biết: Đông Anh đang hướng tới xây dựng Hoa Lâm Viên thành điểm đến du lịch văn hóa, gắn kết với trục di sản Cổ Loa-Đền thờ Đức Vua Ngô Quyền-trung tâm Hà Nội. Dự kiến, bên cạnh các công trình được xây dựng, chúng tôi sẽ ứng dụng công nghệ số (AR/VR, bản đồ số di sản, thuyết minh tự động) nhằm nâng cao trải nghiệm của du khách, hỗ trợ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản; xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, các show diễn thực tế: “Một ngày về với hành cung xưa”, “Khám phá di sản triều Lý qua công nghệ thực tế ảo”, “Thiên tình sử Lý Chiêu Hoàng”, “Hoa Lâm Viên-Hành cung xưa và nay”..., kết hợp du lịch học đường, du lịch sáng tạo. Trong đó, nhấn mạnh vai trò chủ thể của người dân, kết hợp với những sáng kiến, đóng góp của các nhà khoa học, giới chuyên gia. Với sự nỗ lực của cấp ủy, chính quyền, sự ủng hộ của các nhà khoa học và hợp tác của người dân, chúng tôi tin rằng từng bước, di sản Hoa Lâm Viên sẽ được khôi phục và phát huy giá trị.
