Điều khiến người dân băn khoăn là trong khi các công trình hạ tầng xã hội thiết yếu còn thiếu, diện tích cây xanh của thành phố chưa đạt tiêu chuẩn... thì phần lớn quỹ đất sau di dời cơ sở sản xuất công nghiệp lại bị thương mại hóa, trở thành những dự án khu đô thị, nhà ở.
Một khảo sát vào năm 2020 cho thấy, tại địa bàn quận Hai Bà Trưng (cũ) có tới 19 trong số 21 cơ sở công nghiệp sau khi di dời đã chuyển thành tổ hợp chung cư thương mại.
Tình trạng tương tự xảy ra ở một số khu vực ở các quận Đống Đa, Thanh Xuân... Điều này đã khiến cho một số khu vực trong nội đô có mật độ dân cư tăng nhanh, gây quá tải hạ tầng, đi ngược với mục tiêu giảm tải cho khu vực lõi đô thị.
Từ giai đoạn 2022-2023, tình trạng này đã được kiểm soát chặt chẽ hơn. Với 9 cơ sở di dời năm 2023, quy hoạch phân khu đã định hướng chức năng sau di dời chủ yếu là công cộng, cây xanh, trường học, đất hỗn hợp và bãi đỗ xe.
Tuy nhiên, tiến độ lập quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị cho từng khu đất vẫn rất chậm, dẫn đến quỹ đất sau thu hồi chưa được quy hoạch, còn nhiều cơ sở bỏ hoang hóa. Nguyên nhân chậm trễ chủ yếu là thiếu cơ chế hỗ trợ tài chính đủ mạnh, vướng mắc trong bồi thường, tái định cư, quy hoạch đất đai tại nơi tiếp nhận.
Từ Luật Thủ đô sửa đổi năm 2024 cho đến dự thảo Luật Thủ đô đang được hoàn thiện, Hà Nội kiên định với định hướng không xây nhà ở thương mại trên quỹ đất sau di dời tại nội đô; ưu tiên cho không gian công cộng, cây xanh, công viên, trường học, bãi đỗ xe và công trình công cộng.
Sau khi có Luật Thủ đô sửa đổi năm 2024, tháng 11/2025, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết ban hành danh mục đợt 1 bao gồm 42 cơ sở sản xuất công nghiệp và 15 trụ sở cơ quan, đơn vị phải di dời khỏi đô thị trung tâm.
Quỹ đất sau di dời tại nội đô lịch sử ưu tiên dành cho không gian công cộng, cây xanh, công trình công cộng và bảo tồn văn hóa, không xây dựng nhà ở. Tại các khu vực khác, ưu tiên hạ tầng thiết yếu và dịch vụ công cộng.
Theo Tiến sĩ, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, quỹ đất sau di dời là cơ hội để Hà Nội có thể bổ sung, hoàn thiện mạng lưới trường học, cây xanh, không gian công cộng, các dịch vụ, hạ tầng thiết yếu còn thiếu.
Để thực thi, thành phố cần lên phương án tổng thể, gắn với quá trình xác lập Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Việc di dời phải thực hiện nhất quán, có lộ trình, tránh những quyết định mang tính cá biệt, phá vỡ chủ trương chung.
Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) trình Quốc hội khóa XVI thông qua trong kỳ họp thứ nhất đang được hoàn thiện theo định hướng không thương mại hóa các quỹ đất sau di dời.
Theo Dự thảo luật, Thủ tướng Chính phủ quyết định biện pháp và lộ trình di dời một số cơ quan, đơn vị thuộc thẩm quyền quản lý của cơ quan, tổ chức Trung ương tại khu nội đô lịch sử, khu vực đô thị trung tâm.
Ủy ban nhân dân thành phố quyết định danh mục, biện pháp và lộ trình di dời các cơ quan, đơn vị còn lại. Việc di dời phải kết hợp đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và bảo đảm môi trường.
Trước những băn khoăn về tính thực thi của chính sách, Phó Giám đốc Sở Tài chính Lê Trung Hiếu cho biết, một điểm mới trong dự thảo Luật Thủ đô lần này là cho phép Hội đồng nhân dân thành phố có thể triển khai trước việc xây dựng các văn bản hướng dẫn dưới luật, tức là nghị quyết Hội đồng nhân dân. Đây là một điểm rất mới.
Song song quá trình xây dựng luật, Hà Nội cũng đã ban hành kế hoạch xây dựng các nghị quyết để khi Luật Thủ đô được Quốc hội thông qua, thì các nghị quyết hướng dẫn cũng sẽ được nhanh chóng thông qua và ban hành ngay.
Việc di dời các cơ sở sản xuất công nghiệp gắn với Luật Thủ đô (sửa đổi) là chiến lược tái cấu trúc không gian, nâng cao chất lượng sống của người dân.
Dự thảo Luật Thủ đô đang được sửa đổi theo hướng trao thêm thẩm quyền, với những cơ chế hỗ trợ cụ thể, bổ sung chính sách hỗ trợ tài chính, đất đai, thuế và lãi vay - những yếu tố từng là điểm nghẽn.
Việc khắc phục những nút thắt về cơ chế, chính sách, quyền hạn thực thi chính sách, sẽ là chìa khóa để mở ra những cơ hội hiện thực hóa các chủ trương “đúng, trúng nhưng khó” như việc di dời các cơ sở sản xuất công nghiệp.
