Triển lãm "Trẩy" của họa sĩ Hiền Nguyễn diễn ra từ ngày 24/4 đến hết ngày 5/5, ghi dấu mốc quan trọng trong hành trình sáng tạo hơn 15 năm của nữ họa sĩ coi sơn mài như con đường sống và suy tưởng.
Khoảng 15 năm kể từ triển lãm cá nhân đầu tiên mang tên "Những cung bậc cảm xúc", họa sĩ Hiền Nguyễn đã tổ chức 8 triển lãm cá nhân và tham gia nhiều triển lãm nhóm trong nước, quốc tế. Trung bình, cứ 2-3 năm một triển lãm, nhịp độ ấy cho thấy tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm cẩn, liên tục và có định hướng rõ rệt.
Trước khi bước vào hội họa chuyên nghiệp, họa sĩ từng làm việc trong lĩnh vực thời trang. Quyết định rẽ hướng, từ bỏ một nghề nghiệp ổn định để dấn thân vào sơn mài vốn là chất liệu đòi hỏi công phu, thời gian và sự kiên nhẫn đặc biệt là lựa chọn mang tính căn cốt. Với chị, hội họa không đơn thuần là sáng tạo hình ảnh, mà là cách để tồn tại, như chị từng bộc bạch: Hội họa là phương tiện để cảm thấy mình đang sống.
Xuất phát từ tâm hồn hướng nội, từng là trẻ tự kỷ, lớn lên trong những năm tháng khó khăn của thời hậu chiến, hành trình đến với nghệ thuật của Hiền Nguyễn mang theo nhiều lớp trải nghiệm cá nhân. Chính những lớp trầm tích ấy, khi gặp sơn mài - chất liệu của sự tích tụ, chồng lớp, mài giũa - đã tạo nên ngôn ngữ biểu đạt riêng biệt trong từng tác phẩm.
Nếu các triển lãm trước, như: "Mở", "Ủ", "Thở".... gợi mở những trạng thái nội tâm và không gian cảm xúc, thì "Trẩy" là bước tiến xa hơn, một cuộc dịch chuyển mang tính biểu cảm và gợi mở cao.
Trong cách hiểu thông thường, "trẩy" là một hành động mang tính dịch chuyển, thu lượm (trẩy hội, trẩy về...) nhưng ở đây, "Trẩy" của Hiền Nguyễn không phải là một hành trình trên mặt đất mà là hành trình xuyên qua các "kỷ địa sinh" của trái đất, xuyên qua ký ức vật chất và những tầng sâu của tồn tại.
Triển lãm được giám tuyển bởi nhà nghiên cứu Vũ Huy Thông, người nhận định rằng toàn bộ sáng tác của Hiền Nguyễn xoay quanh ý niệm không gian vốn được coi là phạm trù vừa thách thức vừa hấp dẫn của hội họa.
Theo ông, giá trị của các tác phẩm nằm ở khả năng "mở rộng tính hữu hạn vật chất", khiến bức tranh hai chiều có thể "giãn nở" thành nhiều chiều không gian, hướng tới những tầng vô hạn trong cảm nhận.
Qua các tác phẩm, người xem có thể nhận ra cảm giác khác biệt, đó không còn là việc xem tranh theo nghĩa thông thường mà là trải nghiệm mang tính chiêm nghiệm. 12 tác phẩm khổ lớn đứng im, gợi cảm giác vận động âm thầm, như thể vật chất đang tự kể câu chuyện của nó.
"Trẩy" có thể được nhìn nhận qua hai nhóm tác phẩm chính. Nhóm thứ nhất hướng về những kỷ nguyên sơ khai của trái đất với những hình dung về dòng nham thạch, về vật chất trong trạng thái hình thành. Các tác phẩm, như: "Đại nguyên sinh", "Noachis era - Kỷ Noachis" hay "Hết ngày thứ Nhất" gợi ra một thế giới chưa định hình, mọi thứ đang trong quá trình trở thành.
Ở đây, sơn mài không còn là chất liệu để mô tả, mà trở thành chính vật chất đang chuyển động. Những lớp màu đỏ sẫm, đen sâu, ánh kim ẩn hiện tạo nên hiệu ứng thị giác, gợi cảm giác về nhiệt độ, áp lực, và thời gian - chuỗi yếu tố làm nên lịch sử địa chất.
Nhóm thứ hai mở ra không gian của trí tưởng tượng và ký ức. Các tác phẩm, như: "Ký ức của gen", "Hỗn mang - Ngày", "Hỗn mang - Đêm", "Đường biên của mộng mị" đưa người xem vào những vùng không thể gọi tên rõ ràng, nơi ký ức sinh học, tiềm thức và giấc mơ giao thoa.
Ở đây, câu hỏi được đặt ra không phải là "đây là gì", mà là "điều này đến từ đâu", liệu những hình ảnh ấy chỉ là tưởng tượng, hay là tàn dư của một ký ức rất thật, được lưu giữ đâu đó trong cấu trúc sâu xa của con người?
Nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn nhận xét, với Hiền Nguyễn, sơn mài là một cách ý thức về thế giới. Quá trình sáng tác sơn mài chồng lớp, mài, để lộ, che đi, mở lại trở thành phương thức tư duy. Thế giới trong tranh của chị không phải là thế giới bề mặt, mà là thế giới có "độ dày", ký ức, lực đẩy và lực giữ.
Nếu đặt "Trẩy" bên cạnh triển lãm trước đó, có thể thấy một sự chuyển dịch rõ rệt từ không gian vũ trụ rộng mở sang chiều sâu của vật chất. "Trẩy" lại kéo người xem xuống, đi vào những tầng sâu đặc quánh, nơi mọi chuyển động diễn ra chậm hơn nhưng dày hơn.
Sự chuyển dịch cho thấy bước phát triển trong tư duy hình ảnh của nghệ sĩ, đi từ việc khám phá không gian bên ngoài đến việc đào sâu vào bản chất của vật chất và tồn tại.
Điểm đáng chú ý trong thực hành nghệ thuật của Hiền Nguyễn là việc sử dụng các cấu trúc tranh ghép tấm (diptych, triptych, polyptych) và những kích thước lớn, có khi lên tới gần 20 mét. Trong "Trẩy", nhiều tác phẩm tiếp tục khai thác hình thức này, như "Hết ngày thứ Nhất" (6 tấm), "Noachis era" (6 tấm), hay các bộ "Hỗn mang". Việc chia nhỏ và ghép lại đã tạo ra nhịp điệu thị giác, buộc người xem phải di chuyển cùng bức tranh.
"Trẩy" cũng là triển lãm mà họa sĩ Hiền Nguyễn chia sẻ về khả năng "tự nghỉ hưu" sau khi kết thúc. Nếu điều đó trở thành hiện thực, thì đây có thể còn là dấu mốc khép lại một giai đoạn sáng tạo. Tuy nhiên, nhìn vào hành trình đã qua, có thể thấy điều quan trọng không nằm ở việc tiếp tục hay dừng lại mà ở việc nghệ sĩ đã đi được bao xa trên con đường của mình.
Từ một người rẽ ngang từ thời trang, đến một họa sĩ dành trọn đời cho sơn mài, từ những tìm kiếm ban đầu đến những suy tưởng mang tính vũ trụ, Hiền Nguyễn đã tạo dựng được một thế giới nghệ thuật có tính nhất quán và chiều sâu.
