Khắc phục tình trạng sạt lở bờ sông ở TP Hồ Chí Minh

Sạt lở nghiêm trọng

Kết quả khảo sát mới đây cho thấy: Hiện nay, trên hệ thống sông, kênh rạch tại thành phố có 61 điểm (tăng 25 điểm so với năm 2007) đang có nguy cơ sạt lở cao, tập trung ở các quận 2, 7, 9, 12, Bình Thạnh, Thủ Ðức và các huyện Bình Chánh, Củ Chi. Nhiều khu vực tại các huyện ngoại thành phía nam thành phố như Nhà Bè (26 điểm), Cần Giờ (11 điểm) luôn trong tình trạng báo động về sạt lở và có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Một số nơi như phường Hiệp Bình Chánh, Hiệp Bình Phước, quận Thủ Ðức, Thạnh Xuân, Thạnh Lộc, quận 12, Nhị Bình, Hóc Môn mỗi năm xảy ra hàng chục vụ sạt lở bờ bao ngăn triều, ngăn lũ gây khó khăn cho sinh hoạt và đi lại của dân, làm hư hỏng nhiều diện tích rau màu, cây cảnh, ao nuôi cá của nhiều hộ, thiệt hại hàng chục tỷ đồng.

Người dân phường 26, quận Bình Thạnh vẫn chưa quên vụ sạt lở ngày 29-6-2007 tại kênh Thanh Ða. Không hề có dấu hiệu báo trước, 15 căn nhà mặt tiền đường Tầm Vu, nằm trên bờ trái kênh bất ngờ chuyển động kêu răng rắc rồi đổ sụp xuống dòng nước đang chảy xiết. Tiếp đó đã xuất hiện nhiều vết nứt dọc bờ kênh và lan ra tận tim đường Tầm Vu, làm cho nhiều người dân đang sinh sống tại đây hoang mang, lo sợ. UBND quận Bình Thạnh và phường 26 đã phải hỗ trợ tiền, gạo, chăn, màn... và tổ chức di dời khẩn cấp 35 hộ nhà bị trôi sông, nhà sạt lở và nghiêng lún có nguy cơ sụp đổ về tạm cư tại chung cư Mỹ Kim, quận Thủ Ðức và Nguyễn Văn Luông, quận Gò Vấp.

Ðầu tháng 7-2008, trở lại khu vực này, chúng tôi thấy một số hộ đã trở lại bám trụ, phớt lờ cảnh báo của cơ quan chức năng về nguy cơ sạt lở vẫn còn đang rình rập và có thể xảy ra bất cứ lúc nào.

Năm nay, mới đầu mùa mưa bão, nhưng tình trạng sạt lở đã tăng đột biến và ngày càng nghiêm trọng hơn. Chỉ trong vòng hơn một tháng, từ cuối tháng 6 đến giữa tháng 7, đã xảy ra bảy vụ sạt lở (quận Thủ Ðức ba vụ, huyện Nhà Bè ba vụ và huyện Cần Giờ một vụ) cuốn trôi gần 6.000m2 đất bờ sông, làm sụp đổ và hư hại gần 20 căn nhà và công trình xây dựng, thiệt hại hàng chục tỷ đồng.

Sáng 5-6, tại khu phố 3, phường Hiệp Bình Chánh, quận Thủ Ðức, một khu đất diện tích gần 5.000m2 ven sông Sài Gòn bất ngờ trôi tuột xuống sông, kéo theo hai căn nhà trị giá gần 2 tỷ đồng của gia đình ông Nguyễn Thành Trung mới xây năm 2007. Sạt lở đã lấn sâu vào bờ gần 20m, dài hơn 100m, kèm theo nhiều vết nứt lan rộng bên bờ sông, đe dọa gần chục căn nhà kế bên tại khu vực này.

Hai ngày sau, ngày 7-6, tại tổ 4, ấp 3, xã Hiệp Phước, huyện Nhà Bè, sạt lở đã bất ngờ cuốn trôi sáu căn nhà ven sông cùng tài sản trị giá hàng trăm triệu đồng. Bảy căn nhà kế bên cũng bị nghiêng, lún. Chưa hết, 80m bờ kè rạch Giồng đang thi công dở dang cũng trôi theo dòng nước. Phường đã kịp thời sơ tán 13 hộ ra khỏi vùng sạt lở.

Ban chỉ huy phòng chống lụt bão thành phố vừa cho biết: Vụ sạt lở xảy ra ngày 7-7 tại ấp Bình Mỹ, xã Bình Khánh, huyện Cần Giờ không chỉ làm một số nhà nghiêng, lún và trôi sông mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến móng trụ đường dây điện trung thế 15kV vượt sông Chà, cung cấp điện cho gần 60 hộ dân trong ấp. Nếu không kịp thời gia cố, để đất tiếp tục sạt lở, sớm muộn cũng kéo sập cột điện xuống sông, gây mất điện cho cả ấp và làm tắc nghẽn giao thông thủy khu vực này.

Theo các chuyên gia thủy lợi tại thành phố, nguyên nhân khách quan tình hình mưa bão ngày càng diễn biến phức tạp, triều cường lên xuống bất thường đã tác động mạnh mẽ đến hệ thống sông, kênh rạch, gây sạt lở. Nhưng nguyên nhân chính vẫn là do tình trạng chặt phá rừng đầu nguồn bừa bãi, diện tích rừng giảm nhanh, khi mưa xuống nước tràn về dữ dội. Ngoài ra, nạn khai thác cát vô tội vạ và nhất là tình trạng lấn chiếm, san lấp trái phép nhiều khúc sông, rạch để xây dựng các công trình và nhà ở tại các quận 2, 7, 9... khiến nhiều đoạn lòng sông thu hẹp, biến đổi dòng và làm cho nước chảy mạnh hơn. Kết quả là một số điểm tại các sông, rạch chịu tác động bất thường của dòng nước dẫn đến đất trôi dần và sạt lở là không tránh khỏi.

Bình Thạnh là quận nội thành nằm ven sông Sài Gòn cũng có tới mười điểm nguy cơ sạt lở cao tập trung tại các phường 25, 26 và 27 đã được ngành chức năng cảnh báo. Khu vực bán đảo Thanh Ða có sông Sài Gòn bao quanh, hằng năm luôn chịu tác động của triều cường cộng với các đợt xả lũ từ hồ Dầu Tiếng (Tây Ninh) về và hàng trăm lượt tàu, thuyền qua lại mỗi ngày, đã gây sóng vỗ liên tục vào bờ sông, lâu ngày tạo ra các hàm ếch, dẫn đến nguy cơ sạt lở bất cứ lúc nào.

Kết quả thăm dò của Viện Khoa học thủy lợi miền nam đã phát hiện một vòng nước xoáy sâu dưới chân kè khu vực nhà thờ Lasan Mai Thôn. Khu đường sông cũng cho biết, phía chân kè sông Ðồng Ðiền mới xuất hiện một vùng nước xoáy lớn và xuất hiện nhiều vết nứt trên bờ kè.

Công tác phòng, chống vẫn còn bất cập

Những năm qua, mỗi năm thành phố dành hàng trăm tỷ đồng cho phòng chống lụt bão, trong đó có phòng chống sạt lở (năm 2008 là 156 tỷ đồng). Chỉ riêng Dự án chống sạt lở bờ sông Sài Gòn khu vực bán đảo Thanh Ða, quận Bình Thạnh, thành phố đã phê duyệt, đã phải đầu tư gần 600 tỷ đồng. Nhiều dự án phòng, chống sạt lở đã được triển khai xây dựng, bước đầu đã có tác dụng giữ đất, ngăn triều như Dự án xây kè bờ sông khu vực cầu Phước Long (dài 400m), huyện Nhà Bè, Dự án xây kè khu vực cầu Hiệp Phước (Nhà Bè) dài 212m, hay Dự án xây kè tại khu vực ngã ba rạch Tắc Bến Rô dài 247m, v.v...

Tuy nhiên, công tác phòng, chống sạt lở còn bộc lộ nhiều bất cập, chưa theo kịp diễn biến của thời tiết. Nhiều vụ sạt lở xảy ra rồi, hoặc xuất hiện vết nứt trong nhiều ngày, đơn vị chủ quản mới biết và cắm biển cảnh báo. Không ít công trình chống sạt lở được thực hiện kiểu đối phó, chắp vá nên hiệu quả không cao.

Nhiều dự án được triển khai nhiều năm nay, nhưng tiến độ rất chậm. Dự án chống sạt lở bờ kênh Thanh Ða trên địa bàn phường 26 và 27 quận Bình Thạnh do Khu đường sông làm chủ đầu tư, Công ty cổ phần xây dựng đê kè và phát triển nông thôn Hải Dương thi công xây dựng bờ kè và gia cố hai bên bờ kênh, tiến độ thực hiện chậm vì vướng đền bù giải tỏa (phải giải tỏa 51 hộ, trong đó có 32 hộ phải giải tỏa trắng), giá vật tư, công lao động tăng cao cũng ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ dự án trong khi mùa mưa bão đang đến.

Một số dự án do khảo sát ban đầu không kỹ, chọn phương án thi công chưa phù hợp, lại thực hiện ì ạch, kéo dài nên chưa hoàn thành đã xuống cấp nứt nẻ, thậm chí bị nước cuốn trôi cả đoạn dài hàng trăm mét như kè rạch Giồng, xã Hiệp Phước, huyện Nhà Bè, gây lãng phí tiền của Nhà nước và công sức người lao động.

Hiện nay, thành phố còn hàng nghìn hộ dân đang sinh sống trên bờ sông, kênh, rạch. Việc giải tỏa, di dời các hộ này là cần thiết và cấp bách. Ðể phòng, chống và giảm bớt thiệt hại do sạt lở gây ra, trước mắt nhanh chóng tổ chức vận động di dời các hộ dân ra khỏi khu vực sạt lở và có nguy cơ sạt lở cao đã được cơ quan chức năng cảnh báo. UBND thành phố cần dành quỹ đất, sắp xếp bố trí chỗ ở ổn định, lâu dài cho các đối tượng trên, hỗ trợ vốn, dạy nghề tạo việc làm mới cho người lao động, không để tái diễn tình trạng cư trú ngay bờ sông, hay trên kênh, rạch. Tập trung vốn chọn lọc và đầu tư các công trình theo thủ tục ưu tiên tại các khu vực xung yếu, tránh đầu tư dàn trải, đẩy nhanh tiến độ thực hiện và sớm hoàn thành để các công trình chống sạt lở sớm phát huy tác dụng. Lực lượng chuyên ngành tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát, phát hiện kịp thời và nhanh chóng đặt thêm biển cảnh báo ở những nơi sạt lở và nơi có nguy cơ sạt lở cao cho mọi người biết.

Ngoài ra cần quản lý chặt chẽ việc cấp phép khai thác cát dưới các sông, rạch. Xử lý nghiêm các trường hợp lấn chiếm, san lấp sông, rạch trái phép, buộc các cá nhân, đơn vị vi phạm phải tháo dỡ các công trình xây dựng ngay bên bờ sông, rạch, khôi phục lại hiện trạng, trả lại dòng chảy như cũ. Về lâu dài, cần sớm hoàn thành quy hoạch lại hệ thống sông, kênh, rạch tại thành phố, có kế hoạch chống sạt lở toàn diện và đồng bộ trên toàn bộ hệ thống. Phối hợp với các bộ, ngành, tỉnh bạn trong công tác giữ rừng và trồng thêm rừng đầu nguồn để có thể kiểm soát và điều hòa được lượng nước đổ về hệ thống kênh, rạch thành phố.