Tổ chức này sau đó được gọi là Lực lượng Thanh niên xung phong, với đặc trưng màu áo xanh đầy sức sống và hy vọng!
“Quyết tâm xây dựng Tổ quốc giàu mạnh”
Lịch sử Lực lượng Thanh niên xung phong Thành phố ghi, ngày 28/3/1976, hơn 10.000 thanh niên đã tập hợp tại Sân vận động Thống Nhất. Đó là buổi xuất quân khí thế hào hùng, sau này thành ngày kỷ niệm của lực lượng. Hôm ấy, Bí thư Thành ủy Thành phố Võ Văn Kiệt đã trao lá cờ Đoàn có ghi dòng chữ “Quyết tâm xây dựng Tổ quốc giàu mạnh” cho đồng chí Phạm Chánh Trực, Bí thư Thành Đoàn Thành phố.
Theo nguyên Bí thư Thành Đoàn Thành phố Phạm Chánh Trực, Thanh niên xung phong Thành phố dám nghĩ, dám làm, vượt khó để hoàn thành nhiệm vụ, vừa làm vừa đề xuất cơ chế, chính sách để hoàn thành những nhiệm vụ chưa có tiền lệ. Bởi đây là lực lượng dám khai phá những vùng đất bị hoang hóa, khô cằn do bom, mìn và chất độc, từ ngoại thành đến Tây Ninh, Đồng Nai, Sông Bé (cũ)…
Họ đắp đê, nạo vét kênh-mương làm thủy lợi và khai hoang, trồng trọt; biến những vùng đất cằn cỗi do bom đạn cày xéo thành nơi xanh tươi, màu mỡ. Những vùng kinh tế mới cũng theo đó mọc lên, sau này trở thành những vùng quê trù phú.
Theo nhiều cựu Thanh niên xung phong kể lại, lời phát biểu của đồng chí Võ Văn Kiệt ngày ấy như lời hiệu triệu hàng vạn trái tim thanh niên: “Chúng ta đã rửa được nỗi nhục mất nước, nay ta phải rửa được nhục đói nghèo”. Nên tuy là những người trẻ ở đô thị nhưng chỉ chưa đầy một năm sau ngày ra quân, Thanh niên xung phong Thành phố đã tháo gỡ mìn trái và khai hoang 1.200ha, đưa vào gieo trồng được gần 800ha lúa, khoai mì, bắp, thơm (dứa)...
Nguyên Chỉ huy trưởng Thanh niên xung phong Thành phố Nguyễn Văn Hoa nhớ lại: Chúng tôi đã có những ngày làm việc dưới cái nắng chói chang, những đêm làm việc dưới ánh đuốc để đào kênh tháo phèn, chống úng, tưới tiêu... Thanh niên xung phong còn tham gia phân bổ lại lao động. Ấy là khi đồng chí Võ Văn Kiệt đến thăm Thanh niên xung phong tại Nông trường An Biên (tỉnh Kiên Giang cũ) và phát nhát rựa đầu tiên khai trương công trình xây dựng cơ sở vật chất cho 8 xã kinh tế mới, tạo điều kiện định cư cho người nghèo Thành phố đi lập nghiệp.
Song song với quá trình xây dựng các nông, lâm trường ở các tỉnh là quá trình phủ xanh đất trắng Cần Giờ. Thanh niên xung phong đã về vùng đất Năm Căn (Cà Mau) để mua đước giống về trồng. Chân họ đã lội ở những bãi bùn, đầu đội thúng, nâng niu cắm từng trái đước xuống, gởi theo niềm tin sự sống rồi sẽ sớm vươn lên nơi miền duyên hải. Họ còn tham gia xây dựng đường Rừng Sác nối liền vùng ven biển Cần Giờ với nội thành trong kế hoạch chung của tuyến đường dài 36km do Thành phố huy động.
Tuổi xuân trong lửa đạn
Nhưng trường học lớn Thanh niên xung phong cũng đã đào tạo nên những con người biết biến đau thương thành hành động. Ấy là lúc quân Khmer đỏ xâm lấn biên giới, giết hại đồng bào ta. Xót xa trước những mất mát đau thương, nhiều Thanh niên xung phong đã viết đơn tình nguyện, có những lá đơn viết bằng máu, xin được ra chiến trường.
Từ tháng 9/1978 đến tháng 9/1979, đã có 10.000 lượt Thanh niên xung phong Thành phố tham gia phục vụ chiến đấu và chiến đấu trên chiến trường biên giới Tây Nam. Trong quá trình đó, đã xuất hiện nhiều tấm gương tiêu biểu như: Nguyễn Văn Bảy, một mình bắt sống 4 tên địch có vũ khí đang phục kích bộ đội ta; Lương Thị Mỹ Khanh, Nguyễn Thị Hoa, Huỳnh Thị Khương Loan, Trần Thị Thời cùng đơn vị hiến 4.100cc máu để cứu thương binh; Nguyễn Hữu Dũng, Lương Việt Huân, Phan Hoàng Trang thường xuyên mang trên lưng 50kg đạn, đi xa đến 8km dưới tầm pháo để tiếp tế; Phạm Thị Lan, Ông Kiến Hoàng, Nguyễn Thị Thuận mỗi ngày chuyển được hàng trăm bao gạo ra tiền tuyến…
Trong hồi ký của mình, Anh hùng Lực lượng Vũ trang nhân dân, Trung tướng Võ Viết Thanh, nguyên Thứ trưởng Công an, nguyên Chỉ huy trưởng Thanh niên xung phong Thành phố, có nhắc rõ, tháng 9/1977, lực lượng đã điều động 3.600 Thanh niên xung phong phối thuộc cùng bộ đội công binh mở đường, tải đạn, tiếp lương, chuyển thương binh, chuyển đạn dược, vũ khí và xây dựng công sự phòng thủ, cùng bộ đội cầm súng trực tiếp đánh địch.
Nhớ về thời điểm năm 1978, khi Thành phố thành lập “Tổng đội Thanh niên xung phong phục vụ chiến đấu ở khu vực biên giới Tây Ninh-Tổng đội 3 Biên giới”, Đại tá Nguyễn Hoàng Sa, nguyên Chính ủy Công an Nhân dân vũ trang tỉnh Tây Ninh kể: “Qua công tác tình báo, ta đã nắm được “kế hoạch ba bước” của địch; trong đó có đánh chiếm Tây Ninh, uy hiếp Thành phố. Khi ấy Tây Ninh và Thành phố phối hợp rất nhuần nhuyễn nhưng chiến trường ác liệt, đã có 99 cán bộ, đội viên Thanh niên xung phong hy sinh và gần 200 đồng chí bị thương”.
Đồng chí Nguyễn Minh Tân, nguyên Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Tây Ninh chia sẻ: Tây Ninh luôn khắc ghi hình ảnh những chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi từ đô thị Sài Gòn đã không ngần ngại ra tuyến đầu. Nhiều người đã ngâm mình thâu đêm dưới suối để dẫn đường, chống lầy cho xe ra chiến trường; nhịn đói, chịu khát, luồn rừng sâu, bám bộ đội để truy quét địch; sẵn sàng san sẻ dòng máu nóng để cứu thương binh.
Họ đã cùng các lực lượng tại chỗ góp hàng triệu ngày công đào đắp 1,2 triệu mét khối đất, 325km giao thông hào, xây dựng 3.400 công sự chiến đấu, trồng 1.045 bụi tre gai trên tuyến phòng ngự của Tây Ninh giáp Campuchia, góp phần cho chiến thắng ngày 7/1/1979…
Đóng góp cho Thành phố thêm tươi đẹp
Rời chiến trường, Thanh niên xung phong thành lập các tổng đội cơ động, tham gia thi công các công trình trọng điểm của Thành phố như: Công trình thủy nông Kênh Đông-Củ Chi, dọn trắng lòng hồ Thủy điện Trị An. Lực lượng còn kết hợp với nhiệm vụ giáo dục thanh niên chậm tiến và tệ nạn xã hội qua mô hình trường giáo dục lao động công-nông nghiệp gắn với nông trường, để vừa giải quyết nhu cầu lao động, vừa nâng cao thu nhập cho học viên, đồng thời cũng là đầu ra cho học viên tiến bộ của các trường trở thành nông trường viên.
Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, khi lực lượng Thanh niên xung phong chuyển giao công tác cai nghiện ma túy cho Công an các tỉnh, Thành phố Hồ Chí Minh quản lý; đồng thời, tiếp nhận 4 đơn vị bảo trợ xã hội, Nhà tang lễ Thành phố, SOS-Làng Trẻ em Thành phố. Việc đảm nhận những lĩnh vực nhạy cảm, giàu tính nhân văn đã đặt ra yêu cầu cao hơn về đạo đức công vụ, năng lực quản trị, tinh thần phục vụ nhân dân.
Theo đồng chí Triệu Đỗ Hồng Phước, Chỉ huy trưởng Lực lượng Thanh niên xung phong Thành phố, Thanh niên xung phong do Đảng lãnh đạo không chỉ là một tổ chức tình nguyện thích hợp trong thời kỳ kháng chiến chống giặc ngoại xâm mà còn có nhiều khả năng thích ứng trong việc thực hiện các nhiệm vụ chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của thời kỳ hậu chiến.
Với đồng phục màu cỏ úa, mũ tai bèo, chân dép lốp, dụng cụ lao động thô sơ, họ đã tiến về các vùng đất hoang hoặc nơi đồng chua nước mặn để khai hoang, phục hóa, đem lại màu xanh về với ruộng đồng. Và họ cũng không tiếc máu xương sẵn sàng hiến dâng tuổi thanh xuân để bảo vệ biên giới Tây Nam của Tổ quốc, làm tròn nghĩa vụ quốc tế trên đất bạn.
Trong công cuộc đổi mới của đất nước, họ dũng cảm kiên cường, năng động sáng tạo để tìm ra phương cách chuyển từ cơ chế bao cấp sang chế độ hạch toán kinh tế có hiệu quả; trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, họ thích ứng với điều kiện mới, nhiệm vụ mới đã góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng và phát triển Thành phố văn minh, hiện đại. Và Lực lượng Thanh niên xung phong Thành phố xứng đáng được Nhà nước 2 lần phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.
