Thái Nguyên phát triển hợp tác xã ở vùng cao

Những điểm sáng

Những ngày cuối tháng 9/2025, chúng tôi đến thăm Hợp tác xã nông nghiệp Tân Thành, phường Bắc Kạn, tỉnh Thái Nguyên, chứng kiến không khí sản xuất sôi nổi tại đây. Thành lập năm 2017 với vỏn vẹn 10 thành viên, đến nay, Hợp tác xã Nông nghiệp Tân Thành đã có 428 xã viên, trong đó hơn 60% là hộ nghèo, cận nghèo và hộ mới thoát nghèo, hầu hết là đồng bào dân tộc thiểu số. Từ diện tích ban đầu vài ha, Hợp tác xã đã xây dựng được vùng nguyên liệu nghệ hữu cơ hơn 135ha, sản lượng hằng năm 5.000 đến 7.000 tấn nghệ tươi. Không chỉ vậy, Hợp tác xã còn thu mua hơn 50ha diện tích trồng nghệ của người dân trồng tự phát. Theo ông Triệu Hữu Quan, trước đây, bà con không có sinh kế bền vững, không có thị trường tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Giờ đây, nhờ có hợp tác xã, người dân tham gia trồng nghệ, mỗi vụ có thể thu hàng chục triệu đồng, mức thu nhập cao vốn trước đây chưa từng có.

Từ củ nghệ, Hợp tác xã nông nghiệp Tân Thành đã chế biến thành hơn 20 dòng sản phẩm: tinh bột nghệ nếp đỏ, tinh bột nghệ nếp đen cao cấp, viên tinh nghệ mật ong, nghệ lát sấy, bột gừng, quế, trám đen, măng khô… Đặc biệt, hai sản phẩm tinh bột nghệ nếp đỏ và nghệ nếp đen cao cấp của Hợp tác xã đã đạt chuẩn OCOP 4 sao, trở thành sản phẩm tiêu biểu, từng bước chinh phục thị trường khó tính và khẳng định thương hiệu nông sản địa phương.

Sản phẩm của Hợp tác xã hiện nay ngoài tiêu thụ trong tỉnh Bắc Kạn (cũ) còn phân phối, tiêu thụ trên 40 nhà phân phối và các đối tác tại các tỉnh như: Đắk Lắk, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Nghệ An… cùng một số công ty xuất nhập khẩu, các công ty và đơn vị dược liệu.

Theo Giám đốc Hợp tác xã Nguyễn Thị Hồng Minh, đơn vị đang củng cố duy trì vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn hữu cơ với diện tích trên 135ha. Chúng tôi đồng thời sẽ hướng tới mở rộng thị trường trong nước từ 16 tỉnh lên ít nhất 30 tỉnh và xuất khẩu.

Ở xã Thượng Minh, không ai không biết tới Hợp tác xã Yến Dương. Đặc biệt với đồng bào dân tộc Dao ở thôn Phiêng Phàng thì Hợp tác xã Yến Dương đã thật sự là động lực, niềm tin để khôi phục, mở rộng sản xuất giống lúa nếp Tài đặc sản tưởng như đã thoái hóa.

Nếp Tài là giống lúa cho gạo thơm ngon, mang tính bản địa, không vùng nào khác có. Tuy nhiên, do canh tác manh mún, mang tính tự cung, tự cấp nên nhiều năm liền, giống lúa này luôn đứng trước nguy cơ bị thoái hóa cao.

Nhận thấy tiềm năng, giá trị của giống lúa này, năm 2018, chị Ma Thị Ninh, Giám đốc Hợp tác xã Yến Dương lặn lội lên các bản đồng bào Dao để vận động, bàn bạc với bà con cách liên kết sản xuất lúa nếp Tài. Được sự hỗ trợ của hợp tác xã, bà con trong bản biết cách trồng lúa theo hướng hữu cơ, đưa gạo nếp Tài trở thành hàng hóa.

Cho đến nay, tổng diện tích cấy lúa nếp Tài ở các bản đồng bào Dao ở Thượng Minh đã lên tới 25ha với năng suất trung bình hơn 4 tấn/ha. Nhờ canh tác theo hướng hữu cơ cho sản phẩm sạch, ngon nên giá trị thu được tăng gấp hai lần. Điều đặc biệt là việc thu hoạch lúa nếp Tài vẫn được bà con gìn giữ cách hái từng bông lúa theo cách truyền thống chứ không dùng phương pháp gặt. Từng bông lúa được thu hái, nâng niu, bảo đảm chất lượng tốt nhất.

Theo Giám đốc Hợp tác xã Yến Dương Ma Thị Ninh, từ năm 2025, hợp tác xã đã mở rộng liên kết sản xuất lúa nếp Tài ra thêm nhiều thôn ở Thượng Minh, Chợ Rã và một số xã phía Bắc với diện tích khoảng 30ha. Chúng tôi bao tiêu toàn bộ sản lượng cho người dân. Hợp tác xã cũng đang tích cực phối hợp với Sở Khoa học và công nghệ khảo sát để xây dựng chứng nhận chỉ dẫn địa lý cho lúa nếp Tài.

Với sự hỗ trợ và nỗ lực của Hợp tác xã Yến Dương, sản phẩm gạo nếp Tài đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao; được chứng nhận nhãn hiệu tập thể; chứng nhận hữu cơ tiêu chuẩn quốc gia về nông nghiệp hữu cơ; tiêu chuẩn nông nghiệp Nhật Bản cho trồng trọt hữu cơ; chứng nhận hữu cơ.

Nhờ kênh bán hàng trên không gian số, quy mô sản xuất, số lượng và doanh thu của Hợp tác xã Yến Dương trong thời gian qua tăng 10 đến 20%. Những sản phẩm nổi bật của Hợp tác xã đã đi đến nhiều vùng miền trên cả nước, như: bí xanh thơm, trà bí xanh thơm, gạo nếp Tài, miến dong… Hiện tại, số lượng sản phẩm bán qua không gian số của Hợp tác xã đang chiếm khoảng 80%, Hợp tác xã đang phấn đấu sẽ sớm đạt tỷ lệ 100% trong thời gian tới.

Theo Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên, đến năm 2025, toàn tỉnh có hơn 600 hợp tác xã nông nghiệp. Tỉnh có 575 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao đến 5 sao, trong đó có 10 sản phẩm đạt 5 sao thì chủ yếu do các hợp tác xã làm chủ.

Chủ động thích ứng

Các hợp tác xã ở Thái Nguyên không chỉ khẳng định vai trò hạt nhân thúc đẩy sản xuất ở nông thôn, vùng cao mà còn chủ động hội nhập với xu thế thời đại.

Việc ứng dụng công nghệ cao của các hợp tác xã được đẩy mạnh, tập trung vào các khâu quản lý vùng nguyên liệu qua bản đồ số, giám sát môi trường trồng trọt bằng cảm biến IoT, điều khiển tưới tiêu tự động, truy xuất nguồn gốc sản phẩm bằng mã QR, ứng dụng phần mềm quản lý và kết nối thị trường qua các sản phẩm thương mại điện tử…

Trên địa bàn xuất hiện ngày càng nhiều các hợp tác xã điển hình về chè an toàn, nông nghiệp công nghệ cao, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP... đã cho thấy hiệu quả rõ rệt cả về năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng.

Trong khâu quảng bá, tiêu thụ sản phẩm, các hợp tác xã cũng năng động, mạnh dạn tiếp cận và hòa nhập với thương mại điện tử. Đến nay, trên địa bàn toàn tỉnh Thái Nguyên đã có khoảng gần 50 phòng livestream được các hợp tác xã đầu tư trang thiết bị để phục vụ bán hàng online. Các hợp tác cũng chủ động tham gia tập huấn kỹ năng livestream trên các nền tảng số.

Điểm đáng ghi nhận là các hợp tác xã nông nghiệp đã mạnh dạn hướng tới xuất khẩu, thay đổi tư duy trong sản xuất, hướng tới mục tiêu lớn. Tại xã Đồng Phúc, Hợp tác xã rượu men lá Thanh Tâm đã kiên trì theo đuổi mục tiêu xuất khẩu sản phẩm sang Nhật Bản. Trải qua hành trình dài hoàn thiện hồ sơ, thủ tục, vượt qua kiểm tra chất lượng khắt khe, sản phẩm của Hợp tác xã đã tới thị trường khó tính Nhật Bản. Theo Giám đốc Hợp tác xã Nông Thị Tâm, được sự hỗ trợ của tỉnh về cơ sở hạ tầng, kết nối, hợp tác xã đã xuất khẩu được sản phẩm. Nhờ đó, hợp tác xã đã kết nối sản xuất cho hàng trăm hộ nấu rượu truyền thống ở địa bàn.

Tương tự, tại xã Côn Minh, Hợp tác xã miến dong Tài Hoan cũng mạnh dạn đầu tư vốn mở rộng sản xuất, nhà xưởng chế biến hiện đại để hướng tới xuất khẩu. Với sự kiên trì, sản xuất hiệu quả, Hợp tác xã đã xuất khẩu sản phẩm sang thị trường Châu Âu. Hợp tác đang tiếp tục lộ trình thực hiện mục tiêu xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Đông.

Có thể nói, các hợp tác xã ở Thái Nguyên đã dần hình thành, củng cố tư duy sản xuất hiện đại, chất lượng đi đôi với thương hiệu. Các hợp tác xã đã mạnh dạn thay đổi để thích ứng, chủ động tham gia các kênh thương mại mới.

Hiện tại, tỉnh Thái Nguyên cũng đang nghiên cứu để xây dựng, ban hành đề án, chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể trên địa bàn giai đoạn 2026-2030. Với sự chủ động của các hợp tác xã và những cơ chế, chính sách mới của tỉnh thì các hợp tác xã ở Thái Nguyên sẽ ngày càng lớn mạnh, khẳng định vị trí hạt nhân trong chuỗi liên kết sản xuất mang lại giá trị cao.