Cách làm này giúp giảm chi phí, tạo thêm thu nhập trong thời gian nông nhàn; đồng thời, góp phần bổ sung dinh dưỡng cho đất trước vụ lúa đông xuân tiếp theo.
Nâng cao thu nhập mùa nước nổi
Ở ấp Hòa Quới A, xã Hòa An, thành phố Cần Thơ, bà Huỳnh Thị Mỹ Châu đã gắn bó với mô hình nuôi cá trên ruộng hơn 10 năm. Từ diện tích thử nghiệm ban đầu, thấy hiệu quả, bà từng bước mở rộng quy mô. Mùa nước nổi năm nay, bà thả hơn 130 kg cá giống gồm cá mè, cá sặc rằn, cá rô... trên khoảng 1,2 ha đất ruộng; đồng thời, nuôi 800 con vịt để tận dụng nguồn thức ăn sẵn có trên đồng. Theo bà Châu, ưu điểm lớn nhất của mô hình là không phải mua thức ăn, rơm rạ, lúa chét và các sinh vật tự nhiên trở thành nguồn dinh dưỡng cho cá. Gia đình chỉ cần kiểm tra lưới chắn, bờ bao, nhất là sau mưa lớn hoặc gió mạnh để hạn chế cá thoát ra ngoài. Thời gian nuôi thường khoảng 3 đến 4 tháng, phù hợp với khoảng nghỉ giữa hai vụ lúa. Việc kết hợp nuôi vịt giúp gia đình bà Châu khai thác tốt hơn diện tích ruộng ngập nước. Năm trước, tiền bán cá cùng gần 1.000 con vịt mang về cho gia đình gần 170 triệu đồng. Kết quả này khiến bà tiếp tục duy trì mô hình, dù hiệu quả mỗi năm còn phụ thuộc thời tiết, sản lượng và giá bán lúc thu hoạch.
Cũng tại ấp Hòa Quới A, ông Mai Văn Thuấn chuyển sang nuôi cá sau khi nhiều lần gặp khó với lúa thu đông. Ruộng thường ngập sâu khiến việc thu hoạch khó khăn; có vụ lúa bị thiệt hại, không kịp thu hoạch cho nên ông phải bán làm thức ăn cho vịt. Từ thực tế ấy, ông tìm cách sử dụng đất phù hợp hơn trong những tháng nước lên. Năm nay là lần đầu ông Thuấn thả cá trên hơn 1 ha đất ruộng sau vụ hè thu. Ông mua khoảng 21 kg cá giống, gồm 20 kg cá mè và 1 kg cá chép; chi phí cá giống cùng lưới chắn khoảng 6 triệu đồng. Giá cá giống ở mức 95.000-105.000 đồng/kg, cao hơn năm trước khoảng 10.000 đồng/kg. Dù vốn đầu vào tăng, ông vẫn thử sức vì thấy một số hộ lân cận nuôi có hiệu quả và không muốn để ruộng bỏ không trong mùa nước nổi.
Sau thời gian đầu thả nuôi, cá bắt đầu tăng trưởng. Ông Thuấn cho biết, nuôi cá phù hợp hơn làm lúa thu đông khi nước dâng cao. Tuy nhiên, đây vẫn là vụ thử nghiệm nên ông chờ đến kỳ thu hoạch mới có thể đánh giá chính xác hiệu quả. Với người mới tham gia, kinh nghiệm của các hộ đi trước là nguồn tham khảo quan trọng trong lựa chọn loại cá, mật độ thả và cách gia cố bờ bao.
Ông Nguyễn Văn Đạt đã nuôi cá trên ruộng khoảng ba năm, với diện tích gần 0,7 ha và gần 30 kg cá giống, chủ yếu là cá mè, cá chép. Theo ông, cá tận dụng trấu, rong cỏ, ốc và các nguồn thức ăn tự nhiên nên người nuôi không tốn nhiều công chăm sóc. Tuy nhiên, giá cá thương phẩm có thời điểm chỉ khoảng 8.000-10.000 đồng/kg, khiến lợi nhuận không cao và nguồn thu chưa ổn định.
Thích ứng tự nhiên để sản xuất bền vững
Thực tế cho thấy, nuôi cá trên ruộng có ưu thế về chi phí thức ăn, nhưng không phải vụ nào cũng đem lại lợi nhuận lớn. Người dân vẫn phải tính tiền cá giống, lưới chắn, công quản lý nước và rủi ro cá thất thoát khi mưa lớn hoặc nước dâng nhanh. Giá thu mua cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khoản lãi cuối vụ. Vì vậy, quy mô và loại cá cần được cân nhắc theo điều kiện ruộng, khả năng đầu tư và đầu ra tại địa phương.
Theo kinh nghiệm của các hộ nuôi ở Hòa An, sau hơn ba tháng thả nuôi, mỗi công ruộng 1.000 m² có thể thu khoảng 50-60 kg cá thương phẩm. Với giá thương lái thu mua 10.000-18.000 đồng/kg tùy loại, người nuôi có thể thu nhập khoảng 1-1,5 triệu đồng/công sau khi trừ chi phí. Đây là khoản bổ sung trong thời gian đất lúa không thuận lợi cho sản xuất, song mức thu thực tế thay đổi theo giá cả và kết quả từng vụ.
Phó Bí thư Chi bộ ấp Hòa Quới A Nguyễn Hoài Thanh cho biết: Ngày càng có nhiều hộ quan tâm đến mô hình sau khi chứng kiến kết quả của những gia đình nuôi trước đó. Địa phương dự kiến tập hợp các hộ thành tổ, nhóm để trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ sản xuất và tìm kiếm đầu ra. Việc chia sẻ thông tin về kỹ thuật, giá cả và thị trường sẽ giúp người nuôi chủ động hơn, hạn chế tình trạng mỗi hộ tự xoay xở khi đến kỳ thu hoạch. Theo Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Hòa An Lê Hoàng Kinh, phần lớn diện tích đất của xã là vùng trũng, cho nên tận dụng mùa nước để nuôi cá phù hợp với điều kiện tự nhiên. Mùa nước nổi năm nay, toàn xã có khoảng 90 hộ nuôi cá trên ruộng, với tổng diện tích khoảng 260 ha; diện tích sản xuất lúa toàn xã khoảng 4.020 ha. Mô hình giúp người dân khai thác diện tích ngập nước và tạo nguồn thu giữa các vụ lúa.
Lợi ích của mô hình không chỉ nằm ở sản lượng cá. Rơm rạ phân hủy, chất thải của cá và nguồn hữu cơ trên ruộng có thể bổ sung dinh dưỡng cho đất, tạo điều kiện thuận lợi khi gieo sạ vụ đông xuân. Theo ông Kinh, địa phương khuyến khích người dân mở rộng diện tích phù hợp với từng khu vực, tránh mở rộng tự phát hoặc đầu tư vượt quá khả năng gia đình. Để mô hình phát huy hiệu quả lâu dài, cần quan tâm hệ thống kênh mương, bờ bao và điều tiết nước nhằm hạn chế thiệt hại khi mực nước biến động. Các hộ cũng cần chọn loại cá phù hợp, theo dõi môi trường nước và tính toán thời điểm thu hoạch. Tăng cường liên kết giữa người nuôi, kết nối với thương lái hoặc đơn vị thu mua là hướng đi cần thiết để giảm phụ thuộc vào giá cá tại một thời điểm.
Từ những thửa ruộng khó sản xuất lúa khi nước dâng, nông dân Hòa An đang tận dụng nguồn lợi tự nhiên của mùa nước nổi để tìm thêm sinh kế. Nuôi cá không dùng thức ăn công nghiệp giúp giảm chi phí, tận dụng phụ phẩm sau thu hoạch và tạo nguồn thu. Nếu gắn với hạ tầng thủy lợi, kỹ thuật phù hợp và đầu ra ổn định, mô hình có thể nâng cao hiệu quả sử dụng đất, cải thiện thu nhập và chuẩn bị dinh dưỡng cho vụ lúa tiếp theo.
