Nhiều năm qua, ngành nông nghiệp Cà Mau nỗ lực cải thiện năng suất và chất lượng mùa màng, đồng thời tìm cách tạo lợi thế khác biệt trong sản xuất lúa gạo.
Trăn trở trên những cánh đồng
Một trong những điểm nhấn tạo nên giá trị khác biệt của Cà Mau hiện nay chính là có đến khoảng 50% diện tích canh tác (hơn 90.000 ha) lúa được thực hiện theo mô hình lúa-tôm. Giới chuyên gia đánh giá, đây là mô hình mang đậm dấu ấn sinh thái bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu và sản phẩm thân thiện với môi trường. Trong số này, tỷ lệ lúa chất lượng cao trong canh tác lúa-tôm chiếm đến hơn 90%, với nhiều mô hình đạt tiêu chuẩn khắt khe như hữu cơ, VietGAP... giúp Cà Mau có các chứng nhận quốc tế USDA, EU, JAS.
Theo Tiến sĩ Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thực tế sản xuất lúa tại Cà Mau vẫn còn những khó khăn cần sớm tháo gỡ như tình trạng được mùa, rớt giá; nỗi lo chi phí đầu vào tăng cao, rủi ro thiên tai, dịch bệnh... Trong khi ở chiều ngược lại, dù thừa lúa gạo nhưng doanh nghiệp vẫn “đỏ mắt” tìm nguồn nguyên liệu đạt chuẩn chất lượng. Tình trạng này xuất phát từ nguyên nhân phương thức sản xuất vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ, thiếu sự gắn kết chặt chẽ với tín hiệu của thị trường.
Dù sở hữu quy mô và sản lượng lớn nhưng hiện nay, tỷ lệ diện tích canh tác lúa tại Cà Mau có liên kết sản xuất chỉ đạt khoảng 16,7%. Tại Hội thảo Kết nối sản xuất, tiêu thụ ngành hàng lúa gạo trong khuôn khổ Cuộc thi gạo ngon Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ 1, diễn ra tại Cà Mau vào cuối tháng 4/2026, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử chỉ rõ thực tế: “Việc phá vỡ hợp đồng, hợp tác lỏng lẻo, không đủ tính pháp lý vẫn còn. Hạ tầng, logistics, cơ giới hóa còn chưa đồng bộ”.
Bên cạnh đó, việc triển khai các mô hình lúa chất lượng cao, lúa an toàn, nhất là quy mô các mô hình giảm phát thải thuộc Đề án 1 triệu héc-ta lúa tại Cà Mau còn hạn chế. Địa phương đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường mục tiêu 54.680 ha đến năm 2030, nhưng hiện tại mới chỉ đưa vào triển khai được khoảng 1.380 ha, dẫn đến liên kết tiêu thụ trong mô hình vẫn chưa thật sự ổn định...
Chuyển đổi tư duy để bước ra thị trường lớn
Hội nhập kinh tế quốc tế không cho phép sự chậm trễ. Ngành lúa gạo Cà Mau cũng không nằm ngoài cuộc, buộc phải chuyển dịch một cách mạnh mẽ, dứt khoát từ “tư duy sản xuất” sang “tư duy thị trường”. Theo Giám đốc Sở Công thương tỉnh Cà Mau Nguyễn Chí Thiện, với đặc thù của mô hình lúa-tôm, bài toán cốt lõi giờ đây không còn nằm ở việc phải sản xuất ra bao nhiêu, mà là bán cho ai, bán như thế nào và tạo giá trị gia tăng ra sao. Thời gian tới, công tác xúc tiến thương mại phải được định vị là khâu dẫn dắt toàn bộ chuỗi giá trị lúa gạo, trải dài từ khâu sản xuất, chế biến đến phân phối và định hình thương hiệu riêng.
Một trong những giải pháp quan trọng để ngành hàng lúa gạo Cà Mau vững tin bước ra thị trường lớn chính là tạo dựng chuỗi liên kết bền vững, trong đó vai trò mắt xích trung tâm không thể thay thế chính là hợp tác xã. Thực tiễn sản xuất tại Cà Mau cho thấy, những hợp tác xã thuộc lĩnh vực nông nghiệp chính là cầu nối vững chắc, liên kết các hộ gia đình thành một tập thể đủ lớn để tổ chức sản xuất chuyên nghiệp và ngang tầm doanh nghiệp.
Trong chuỗi mắt xích này, Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua - “cha đẻ” của gạo ST24, ST25 cho rằng, cần đặc biệt quan tâm đến việc đăng ký thương hiệu nhằm tạo “lá chắn pháp lý” vững chắc. Các sản phẩm gạo chất lượng cao của Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào thị trường toàn cầu. Nếu không đăng ký bảo hộ tại các thị trường xuất khẩu, doanh nghiệp có thể mất quyền sử dụng chính thương hiệu của mình ở nước ngoài. Đây là thực tế đã từng xảy ra với nhiều nông sản, trong đó có ngành hàng lúa gạo.
Thời gian tới, Cà Mau định hướng phát triển ngành lúa gạo theo hướng bền vững, chất lượng cao, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu. Trong đó, tỉnh chú trọng mô hình sản xuất sinh thái, nhất là lúa-tôm; tăng cường ứng dụng khoa học-công nghệ, chuyển đổi số; xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, có truy xuất nguồn gốc. Đồng thời đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị theo mô hình “4 nhà”, trong đó hợp tác xã giữ vai trò cầu nối tổ chức sản xuất, doanh nghiệp dẫn dắt thị trường, nông dân là chủ thể sản xuất. Cà Mau cũng cần tăng cường xúc tiến thương mại, hỗ trợ ký kết hợp đồng bao tiêu, mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu.
