Hẳn nhiều người đã nghe nói về hoạt động của Đội Thiếu niên Bát Sắt trong kháng chiến chống Pháp, nhưng không phải ai cũng biết những chiến công đã đi vào huyền thoại của những thiếu niên này. Phần mở đầu mang tên Tuổi xanh nơi lửa ngục của trưng bày chuyên đề “Mầm xanh trên đá” đã kể lại những câu chuyện, những chiến công thầm lặng ấy.
Tên đầy đủ của Đội Thiếu niên Bát Sắt là Đội Quân báo Thiếu niên Bát Sắt. Hưởng ứng Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, hàng nghìn học sinh, sinh viên Hà Nội đã hợp sức tạo nên phong trào đấu tranh sôi nổi. Đội Quân báo Thiếu niên Bát Sắt có khoảng 40 thành viên trong độ tuổi từ 12 đến 17. Dù nhỏ tuổi, nhưng những thiếu niên này rất dũng cảm, mưu trí.
Chỉ vài ngày sau khi Trung đoàn Thủ đô rút lên chiến khu Việt Bắc, năm đội viên đầu tiên đã trở về Hà Nội hoạt động bí mật. Các đội viên đã dũng cảm, mưu trí chuyển thư và tài liệu, trong đó có cả những bức thư của Bác Hồ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đến các nhân sĩ, trí thức, vận động họ đi theo cách mạng. Các đội viên còn nhiều lần đưa cán bộ vượt vòng vây đến nơi an toàn.
Những hình ảnh, hiện vật được giới thiệu tại di tích Nhà tù Hỏa Lò dịp này khiến công chúng cảm phục, xúc động trước tấm lòng yêu nước của những chiến sĩ nhỏ tuổi. Ngoài hoạt động của Đội Quân báo Thiếu niên Bát Sắt, trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, những học sinh, sinh viên kháng chiến Hà Nội vẫn chung sức, đồng lòng, làm dấy lên phong trào đấu tranh sôi nổi với nhiều hình thức như: Bãi khóa, tổ chức lễ truy điệu học sinh Trần Văn Ơn bị địch sát hại, biểu diễn văn nghệ cổ vũ lòng yêu nước…
Thực dân Pháp tăng cường khủng bố, nhiều cán bộ, học sinh, sinh viên kháng chiến đã anh dũng hy sinh như: đồng chí Phạm Hướng, Nguyễn Sỹ Vân, Nguyễn Trọng Quang, Nguyễn Văn Khâm, Trịnh Khắc Dụng… Nhiều học sinh bị địch bắt, tra tấn, song noi gương cha anh, các tù nhân trẻ tuổi vẫn hăng hái tham gia các phong trào đấu tranh và tổ chức các lớp học văn hóa trong trại giam.
Phần 1 của trưng bày tập trung nói về những chiến sĩ thiếu niên của Hà Nội, thì phần 2, với tên gọi “Thành đồng Tổ quốc” lại kể về những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của tuổi trẻ miền nam. Ngay trong lòng địch, thanh, thiếu niên miền nam vẫn dấn thân vào cuộc đấu tranh ác liệt, chống khủng bố, đòi hòa bình với nhiều hình thức như: bãi khóa, biểu tình, “Hát cho đồng bào tôi nghe”...
Những hoạt động đó không những lôi cuốn các tầng lớp nhân dân tham gia mà còn tăng cường sức mạnh cho cách mạng miền nam. Khi bị địch bắt, nhiều học sinh, sinh viên vẫn bất khuất đấu tranh, giữ mãi ngọn lửa nhiệt huyết thanh xuân. Tầng lớp thanh, thiếu niên miền nam tham gia các phong trào yêu nước lan rộng. Năm 1971, chính quyền Việt Nam Cộng hòa thành lập Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt nhằm cách ly, đàn áp các thiếu niên, nhi đồng có cảm tình với cách mạng.
Từ năm 1971 cho đến khi giải thể (1973), Nhà lao giam hơn 600 tù nhân từ 12-17 tuổi được tập trung từ khắp các tỉnh của miền nam. Ban Quản lý di tích Nhà tù Hỏa Lò đã làm sống lại tinh thần bất khuất của thanh, thiếu niên miền nam qua giới thiệu về những thủ đoạn để dụ dỗ, mua chuộc các tù nhân nhỏ tuổi; những cực hình khắc nghiệt như: nhốt vào hầm đá để phơi sương, phơi nắng, nhốt vào xà lim biệt giam… Vượt lên đòn thù tàn khốc, các tù nhân nhỏ tuổi vẫn đấu tranh dũng cảm, quyết liệt.
Trưng bày cũng giới thiệu những cuộc vượt ngục dũng cảm của các tù nhân nhỏ tuổi; những thiếu niên sau này trưởng thành, tiếp tục chiến đấu. Nhiều tập thể, cá nhân trở thành Anh hùng Lực lượng vũ trang. Nội dung Ký ức không phai là phần cuối của trưng bày “Mầm xanh trên đá”. Những hình ảnh, hiện vật cho thấy, dù chiến tranh đã lùi xa, nhưng một thời kỳ đấu tranh kiên cường luôn là tấm gương cho thế hệ trẻ ngày nay tiến bước đi lên trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Đã nhiều năm trôi qua, nhưng bà Đỗ Hồng Phấn (nguyên Bí thư Chi đoàn Học sinh kháng chiến Trường Trưng Vương năm 1950) vẫn vẹn nguyên ký ức về một thời thanh xuân sôi nổi khi tham gia hoạt động cách mạng. Bà nhớ lại: “Nhân sự kiện Chiến dịch Biên giới giành thắng lợi, chúng tôi vận động các bạn học sinh treo một lá cờ đỏ sao vàng to bằng vải trong khuôn viên Trường Trưng Vương, kết hợp ném truyền đơn và đốt pháo ăn mừng. Khi thấy lá cờ đỏ sao vàng tung bay, tất cả mọi người trên sân trường lúc bấy giờ đồng thanh hát bài Tiến quân ca.
Sau đó tôi bị bắt giam. Tôi quyết không khai bất cứ thông tin gì. Đầu năm 1951, tôi được trả tự do và tìm cách liên lạc ra vùng tự do của ta. Tôi mong muốn rằng giới trẻ hôm nay luôn sống hết mình với lý tưởng, tiếp tục kế thừa và phát triển sự nghiệp của cha anh đi trước, góp phần đưa đất nước Việt Nam ngày càng phát triển”.
Trưng bày “Mầm xanh trên đá” tại di tích Nhà tù Hỏa Lò là lời tri ân của thế hệ hôm nay với những người cống hiến tuổi trẻ của mình, chấp nhận gian lao, hy sinh để đi theo cách mạng.
