Lễ hội Cầu mùa người Khơ Mú Yên Bái

Đây là một lễ hội trong hệ thống các lễ tục nông nghiệp của người Khơ Mú Người Khơ Mú xã Nghĩa Sơn, huyện Văn Chấn (Yên Bái).

Lễ hội Cầu mùa của người Khơ Mú gồm phần lễ cúng ma nhà, tổ tiên - Rượu cần. Với mục đích thông báo cho ma nhà, tổ tiên biết sang năm mới chuẩn bị sản xuất vụ mới cầu mong tổ tiên sẽ phù hộ cho mùa vụ thắng lợi. Đây là nghi lễ có ý nghĩa rất quan trọng, được tổ chức vào tối hôm trước tại nhà già làng là người có uy tín với cộng đồng. Lễ vật bao gồm: hai bình rượu cần, một con lợn. Đây là những vật phẩm dâng cúng thể hiện sự cộng cảm, cộng mệnh trong đồng bào Khơ Mú

Lễ tôn vinh cây lúa, cây khoai sọ là nghi thức nhằm nhớ ơn người xưa đã biết tìm cây lúa cây hoa mầu đồng thời thể hiện quan niệm cây lúa cây hoa mầu cũng có hồn, có thần. Lễ vật gồm các sọt lúa, khoai sọ, các loại hoa màu, một khóm cây bông lau, một khóm cây chè vè... được các nam, nữ thanh niên trẻ khoẻ mặc trang phục dân tộc rước kiệu lễ.

Lễ tôn vinh thần lúa, thần khoai sọ được bắt đầu do nghệ nhân Hà Văn Inh thổi sáo Pi tót để thể hiện đúng một loại dân ca của dân tộc mình mà thôi, vì vậy có thể coi đây là nghi thức độc đáo, riêng có của đồng bào dân tộc Khơ Mú. Sáo Pi tót là nhạc cụ độc đáo của người Khơ Mú, là cây sáo có 2 lỗ gồm một lỗ thổi và một lỗ bấm. Sáo Pi tót cũng thường được thổi khi phát nương làm rẫy, động viên mọi người hăng say lao động sản xuất quên đi mệt nhọc đồng thời đây cũng là âm thanh tỏ tình của các trai làng.

Cúng thần lúa thần màu, với sọt lúa tượng trưng cho hồn lúa, tiếng Khơ Mú gọi là (Con ngọ). Sọt khoai sọ tượng trưng ma lúa, hay còn gọi thần lúa tiếng Khơ Mú gọi là (hôi ngọ) và sọt cây lau, cây chè vè là hai loại cây đồng bào khi cúng khấn hay ví von ao ước cây luá to bằng cây lau, lá lúa dài và mượt như cây chè vè sau cùng là đội gõ mõ, đi sau cùng là đội bù nhìn.

Bắt đầu buổi lễ, Già làng đánh một hồi trống, sau đó, người giã gạo bằng tay, giã gạo bằng chân, người thì múa xạp, hò hát, người chuẩn bị ống vẩy nước để vẩy nước vào đám đông với ý muốn nói rằng: Trời đã có mưa, hành động giã gạo khua chày với ý niệm rằng trời đang có sấm, sét.

Lễ chọc lỗ, tra hạt: Sau khi cúng ma nhà, gia đình cùng hàng xóm mang tất cả những gì đã chuẩn bị lên nương. Đến nương chủ nhà cúng khấn trời đất thông báo với trời đất, mong trời đất phù hộ cho lúa xanh tốt, trĩu bông. Chủ hộ chọc ba lỗ tra hạt trước sau đó tất cả mọi người sẽ cùng thực hiện, các thành viên thỉnh thoảng múa theo tiếng nhạc cụ gắn theo cây chọc lỗ để quên đi cái mệt nhọc, động viên nhau làm hăng say hơn.

Lễ hội cầu mùa, một lễ hội mang đậm nét sinh hoạt văn hoá hấp dẫn trong tín ngưỡng dân tộc Khơ Mú cần gìn giữ và phát huy các giá trị trong hiện tại và tương lai.