Những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, chúng tôi tìm về thôn Phú Mẫn, xã Yên Phong - vùng đất đặc biệt của tỉnh Bắc Ninh, nơi những người dân mê tuồng hơn quan họ.
Tại Phòng truyền thống của Câu lạc bộ Tuồng Phú Mẫn, nghệ nhân Nguyễn Đức Tý (74 tuổi) - Trưởng câu lạc bộ kể, tuồng có mặt ở Phú Mẫn từ khoảng năm 1871, do cụ Đặng Bá Cài, còn gọi là “trùm Cài” mang từ miền trung ra truyền bá.
Ở thời kỳ hưng thịnh, đoàn tuồng nơi đây biểu diễn khắp làng trên xóm dưới và tới nhiều tỉnh, thành phố lân cận phục vụ du khách thập phương. Người Phú Mẫn “nghiện” tuồng đến mức hầu hết các gia đình, dòng họ đều có người biết ca tuồng, diễn viên trên sân khấu chỉ cần hát nhầm sẽ có người xem nhắc lời ngay. Dù ở nhà hay ra đồng, những điệu hát vẫn râm ran vang lên. Tình yêu tuồng vì thế cứ thấm sâu dần vào tâm hồn, trái tim người Phú Mẫn.
Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, tuồng Phú Mẫn khó tránh khỏi thăng trầm. Những năm 1980-1990, đời sống kinh tế gặp nhiều khó khăn, các gia đình phải tập trung lo cơm áo, phong trào tuồng ngày càng đi xuống, hoạt động cầm chừng. Xót xa trước thực trạng ấy, nghệ nhân Nguyễn Đức Tý quyết định tìm cách vực dậy đoàn tuồng quê hương.
Sinh ra trong gia đình có 4 đời gắn bó với tuồng, lại có thâm niên gần 30 năm công tác tại những đơn vị tuồng chuyên nghiệp, từ vị trí nhạc công Đoàn tuồng giải phóng miền Trung Trung Bộ, tới phụ trách dàn nhạc Đoàn tuồng Quảng Nam-Đà Nẵng, rồi Nhạc trưởng chỉ huy Dàn nhạc Đoàn tuồng Hà Bắc, ông thấy mình phải có trách nhiệm bảo vệ di sản cha ông.
Được lãnh đạo địa phương ủng hộ, ông cùng một số thành viên cốt cán tái lập Câu lạc bộ Tuồng Phú Mẫn vào tháng 8/2009, với hệ thống tổ chức chặt chẽ chẳng khác gì đoàn tuồng chuyên nghiệp.
Nghệ nhân Nguyễn Đức Tý nhớ lại, ông đã phải dành gần một năm để đi tới từng nhà trong thôn, đánh thức tình yêu tuồng vốn vẫn thường trực nơi người dân. Lấy nòng cốt là những nghệ nhân lớn tuổi có nghề, những diễn viên, nhạc công chuyên nghiệp xuất thân từ nôi tuồng Phú Mẫn, công tác đào tạo, truyền nghề được triển khai. Đến nay, câu lạc bộ đã có trong tay kịch mục lên tới cả chục tác phẩm, như: Mộc Quế Anh dâng cây, Nữ tướng Đào Tam Xuân, Ngọn lửa Hồng Sơn, Lý Thường Kiệt, An Tư công chúa, Sơn Hậu…
Trải qua hơn 15 năm hoạt động, câu lạc bộ đang được duy trì với 25 thành viên, người cao tuổi nhất ngoài 70, người trẻ tuổi nhất ngoài 50. Những trích đoạn, vở diễn của câu lạc bộ đã trở thành “đặc sản” trong các dịp sinh hoạt truyền thống của địa phương, tạo sức lan tỏa, góp phần thúc đẩy sự phát triển của các câu lạc bộ tuồng lân cận như Trung Bạn, Nghiêm Xá, Ngô Nội…
Nghệ nhân Nguyễn Đức Tý còn tự hào “khoe” Phú Mẫn cũng chính là nơi ươm mầm nhiều tài năng tuồng cho đất nước. Có những gia đình cả 4-5 thế hệ đều gắn bó với tuồng, trong đó không ít người đi theo con đường chuyên nghiệp, được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú, Nghệ sĩ Nhân dân.
Cùng với Phú Mẫn, câu lạc bộ Tuồng xã Giai Lạc, tỉnh Nghệ An cũng là một điểm sáng trong đời sống tuồng làng. Là đoàn tuồng cổ có lịch sử lâu đời, câu lạc bộ cũng từng trải qua những thời kỳ gián đoạn hoạt động cho đến khi được khởi động lại từ năm 2005.
Chủ nhiệm câu lạc bộ, Nghệ nhân Lê Thị Huệ (63 tuổi) cho hay, hiện có khoảng 30 thành viên đang sinh hoạt thường xuyên tại đây, với độ tuổi từ 13 đến 75. Họ đa phần là những người nông dân ban ngày bận rộn với công việc đồng áng, tối đến lại cùng nhau tề tựu, hóa thân thành những “nghệ sĩ làng”, lặng lẽ gìn giữ nhịp tuồng. Từ vài ba suất diễn mỗi năm, đến nay, số buổi biểu diễn của câu lạc bộ ngày một tăng. Sau tiếng vang của vở tuồng Phạm Công-Cúc Hoa dàn dựng giữa năm 2025, thương hiệu tuồng xã Giai Lạc càng lan xa. Chỉ riêng dịp đầu Xuân 2026, lịch diễn của câu lạc bộ đã kín nhiều ngày. Đáng chú ý, đêm diễn nào cũng thu hút đông đảo người dân địa phương.
Nhiều chuyên gia cho rằng, phát triển phong trào tuồng không chuyên chính là phát triển cái gốc để gìn giữ nghệ thuật truyền thống cha ông. Đó là lý do thi thoảng, liên hoan sân khấu tuồng không chuyên lại được tổ chức tại các địa phương nhằm tạo động lực củng cố tổ chức tuồng cơ sở, nhất là tại tỉnh Bình Định cũ, nay là Gia Lai, nơi có tới cả chục đoàn tuồng không chuyên hoạt động sôi nổi.
Liên tiếp ba mùa giải gần đây, Giải thưởng Đào Tấn dành hẳn một hạng mục riêng để tôn vinh những đơn vị nghệ thuật tuồng không chuyên xuất sắc. Bên cạnh Phú Mẫn, Giai Lạc, Giải thưởng còn gọi tên Đoàn tuồng Nhơn Hưng (Bình Định cũ), Đội tuồng làng Kẻ Gám (Nghệ An), câu lạc bộ tuồng Thạch Lỗi (Hải Dương cũ, nay là Hải Phòng).
Tuy nhiên, duy trì các đoàn tuồng không chuyên là câu chuyện không đơn giản. Nghệ nhân Nguyễn Đức Tý tâm sự: May mắn của câu lạc bộ tuồng Phú Mẫn là lãnh đạo địa phương rất ủng hộ tuồng, cấp cho cả không gian nhà truyền thống để sinh hoạt chung và hỗ trợ chút ít về tài chính để động viên câu lạc bộ. Nhưng vẫn còn đó “khoảng trống” về thế hệ kế cận. Để tìm ra được những gương mặt trẻ vừa có thanh, sắc, lại đủ say mê để kiên trì tập tuồng là vô cùng khó khăn. Đây cũng là trăn trở thường trực của nghệ nhân Lê Thị Huệ - Chủ nhiệm câu lạc bộ Tuồng Giai Lạc.
Thế nên, dẫu còn nhiều khó khăn về kinh phí hoạt động, bà cùng một số thành viên câu lạc bộ vẫn cố gắng thu vén tài chính, thời gian, tự liên hệ và trực tiếp về từng trường trong xã để lan tỏa kiến thức tuồng cho học sinh, những mong các em được gieo mầm tình yêu tuồng từ sớm…
Theo Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ, nguyên Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, Nhà nước ta đã có chính sách phong tặng danh hiệu nghệ nhân cho những người có nhiều đóng góp gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, nhưng còn thiếu cơ chế khuyến khích, hỗ trợ lớp trẻ và lực lượng kế cận, trong khi bảo tồn văn hóa cần cả người đào tạo, người thực hành và tham gia. Do đó, cần có thêm những chính sách nuôi dưỡng, khích lệ phù hợp, vì chỉ khi mạch nguồn văn hóa được vun đắp bởi cộng đồng và thế hệ trẻ, những giá trị truyền thống mới thật sự được bảo tồn, lan tỏa bền vững.
