Vụ đông xuân 2025-2026, Viện lúa Đồng bằng sông Cửu Long tổ chức trình diễn sản xuất quy mô với 22 giống lúa khác nhau ngay tại cánh đồng thực nghiệm của viện với sự tham gia của các nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và nhà nông. Đây không chỉ là hoạt động chuyên môn thường niên mà còn là nhịp cầu quan trọng để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp với những thành tựu chọn tạo giống mới nhất.
Trong số 22 giống trình diễn, có 11 giống đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công nhận lưu hành (như OM19, OM29, OM18, OM5451...), 6 giống đang hoàn thiện hồ sơ công nhận và 5 giống đang trong quá trình khảo nghiệm diện hẹp, diện rộng. Các giống này được phân chia thành 5 nhóm dựa trên phẩm chất gạo, đáp ứng đa dạng nhu cầu của thị trường như: Nhóm thơm chất lượng cao cấp điển hình là các giống OM19, OM8, OM66 và OM68. Nhóm chất lượng cao gồm các dòng phổ biến và triển vọng như OM3, OM18, OM5451, OM468... với đặc tính cơm mềm, dẻo, tỷ lệ gạo nguyên hạt cao. Nhóm cao sản gồm OM29, OM6, OM36 và OM17, nổi bật với tiềm năng năng suất ấn tượng, có thể chạm mốc 9 tấn/ha. Nhóm lúa nếp và Japonica gồm nếp OM406 và OM82. Nhóm lúa dinh dưỡng, tiêu biểu là giống OM52.
Chiếm trọn sự quan tâm của các đại biểu là giống lúa OM19. Đây là thành quả từ dự án “Tuyển chọn giống lúa thơm chất lượng cao mang thương hiệu gạo Cần Thơ”, do Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ chủ quản và phối hợp với Viện lúa Đồng bằng sông Cửu Long thực hiện.
Theo tiến sĩ Mai Nguyệt Lan, Phó trưởng Bộ môn Nông học (Viện lúa Đồng bằng sông Cửu Long), giống lúa OM19 sở hữu những thông số kỹ thuật lý tưởng cho canh tác hiện đại. Thời gian sinh trưởng gắn ngày (95-100 ngày), cho phép thích nghi tốt với nhiều vụ trong năm. Năng suất khá cao, đạt từ 6-8 tấn/ha. Hạt thon dài (7,88-7,94 mm), gạo trắng trong, mặt gạo đẹp. Cơm trắng, hương thơm đậm vị, hàm lượng amylose thấp (16,7- 17%) tạo độ dẻo vừa ý.
Thực tế sản xuất tại Hợp tác xã Tiến Thuận (xã Thạnh Quới, Cần Thơ) đã minh chứng cho năng lực, triển vọng của giống lúa này. Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc hợp tác xã cho biết: 80 ha lúa OM19 đang chuẩn bị thu hoạch, lúa trổ đều và chắc hạt. Giống lúa này thể hiện khả năng đẻ nhánh và nuôi chồi vượt trội, ít sâu bệnh, giúp nông dân tiết kiệm đáng kể chi phí đầu vào. Đặc biệt, giá trị kinh tế của OM19 đã được khẳng định khi có đơn vị cam kết thu mua với mức giá tương đương dòng lúa thơm nổi tiếng ST25. Đây chính là đòn bẩy để nông dân, hợp tác xã tự tin mở rộng diện tích, hướng tới chuỗi giá trị lúa gạo bền vững.
Bên cạnh đó, giống lúa OM3 cũng nổi lên như một giải pháp canh tác thích ứng cho các vùng sinh thái khắc nghiệt. Với khả năng chịu mặn từ 4-5‰, OM3 mở ra triển vọng canh tác ổn định cho các vùng ven biển đang chịu ảnh hưởng nặng nề của xâm nhập mặn. Dù chịu được điều kiện bất lợi, OM3 vẫn bảo đảm chất lượng gạo ngon, cơm mềm dẻo với mùi thơm nhẹ, đáp ứng tốt thị hiếu người tiêu dùng.
Dù giống lúa đóng vai trò quyết định đến năng suất và chất lượng, nhưng để tạo ra sự bứt phá thật sự cho hạt gạo, câu chuyện không chỉ dừng lại ở hạt giống. Một thực trạng đáng lo ngại hiện nay là sự phân tán trong sử dụng giống. Nhiều hợp tác xã vẫn dùng quá nhiều loại giống trên cùng một cánh đồng, tỷ lệ giống xác nhận chưa cao và lượng gieo sạ còn khá lớn (120- 150 kg/ha). Điều này gây khó khăn trực tiếp cho việc ký kết hợp đồng bao tiêu vì sản phẩm không đồng nhất theo nhu cầu của các doanh nghiệp lớn.
Tiến sĩ Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam khuyến cáo: Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thương hiệu gạo Việt xanh, phát thải thấp, nông dân, các hợp tác xã cần tập trung vào giống chủ lực. Mỗi hợp tác xã nên chọn lọc chỉ từ 1-2 giống lúa cho mỗi vụ theo yêu cầu của thị trường và doanh nghiệp; tăng tỷ lệ sử dụng giống xác nhận, kiên quyết loại bỏ các loại giống trôi nổi, không rõ nguồn gốc; đẩy mạnh mối liên kết giữa nhà khoa học-nhà nông-nhà doanh nghiệp để bảo đảm đầu ra ổn định và bền vững.
Hiện nay, khoảng 80% diện tích canh tác lúa Đồng bằng sông Cửu Long sử dụng các giống lúa thơm, chất lượng cao. Trong đó, các giống OM chiếm tỷ lệ cao, với hơn 45% diện tích gieo sạ. Tiến sĩ Nguyễn Thúy Kiều Tiên, Phó Viện trưởng Viện lúa Đồng bằng sông Cửu Long cho biết: Mỗi năm, viện cung cấp khoảng 7.000 tấn lúa giống chất lượng cao cho người dân, doanh nghiệp. Hiện viện đang tập trung nghiên cứu, chọn các giống lúa chất lượng cao, thích hợp với từng vùng sinh thái, nhất là các giống kháng sâu bệnh, chịu hạn mặn, chất lượng gạo tốt, góp phần nâng cao chất lượng, giá trị hạt gạo. Bên cạnh đó, viện phối hợp với các tỉnh, thành phố trong vùng, các doanh nghiệp trong việc lai tạo giống lúa mới phù hợp với thực tiễn sản xuất của người dân, doanh nghiệp; chuyển giao, chuyển nhượng quyền sở hữu, quyền khai thác các giống lúa mới, chất lượng cao; đồng thời tập huấn quy trình sản xuất lúa với từng loại giống, nhằm tiết kiệm chi phí, tăng thu nhập cho nông dân.
