Nhà dài…dài như tiếng chiêng
Hình ảnh thật đẹp. Giữa những thung lũng ngập tràn nắng gió, bất chợt những ngôi nhà dài, “dài như tiếng chiêng” giống mô tả trong trường ca Đam San. Rất bình dị, không có gì đặc biệt, nhưng mà gợi lên những xúc cảm và dòng suy tưởng cho người trải nghiệm. Trước mỗi cầu thang của ngôi nhà dài là những cụ ông ngồi suy tư với tẩu thuốc nhẵn bóng trên tay. Cầu thang khác, những người đàn bà lúi húi nhặt rau cho bữa cơm chiều. Những chàng trai mang chiếc khèn M’bướt ra lau và vi vút thổi giai điệu đại ngàn. Những cô gái từ bến tắm về, vừa bước khoan thai lên bảy bậc cầu thang vừa giũ mái tóc chảy tràn như suối. Những đứa trẻ hồn nhiên với trò chơi rừng núi. Dưới gầm sàn, những con lợn ủn ỉn ụi đất và đàn gà lục tục gọi nhau. Đó là hình ảnh của hai mươi năm trước. Còn bây giờ, nhà dài dần vắng bóng. Đời sống khác xưa, không gian sinh tồn có nhiều biến đổi, sự mất dần những ngôi nhà dài có lẽ là điều tất yếu không thể cưỡng được…
Có một nhà báo từ nơi xa đến với Tây Nguyên và có viết về những ngôi nhà dài. Đồng nghiệp ấy viết trong tâm trạng hưng phấn nhưng nhận định sai một chi tiết quan trọng. Anh gọi những ngôi nhà dài Tây Nguyên là “những ngôi nhà thiêng”. Thực ra chẳng có gì gọi là “thiêng” cả. Cũng giống như những ngôi nhà của cư dân khắp mọi miền Việt Nam, nhà dài người Mạ chỉ là một kiểu kiến trúc đặc thù, nơi cư trú quen thuộc ngàn đời nay của cư dân sống giữa chốn núi rừng hoang vu…
Mô tả một không gian cư trú độc đáo
Để hiểu chút gì đó về “văn hóa nhà dài”, chỉ cần đến thăm một trong những ngôi nhà mang nét đặc trưng cuối cùng của người Mạ ở buôn Bờ Đăng thuộc xã Bảo Lâm 5. Đó là mái ấm của một đại gia đình do bà Ka Zít (người vợ góa của ông K’Rèn) làm “chỉ huy trưởng”. Nhà hiện có năm bếp, tương đương với năm hộ cư trú. Chủ nhân giải thích: “Ta một bếp. Gia đình em gái một bếp. Hai đứa con trai có gia đình mỗi đứa một bếp. Còn một bếp nữa là của con gái mới lập gia đình. Có thêm hộ mới thì nối thêm nhà, dựng thêm bếp…”
Bà Ka Zít nói thêm, ngày xưa cả buôn hàng trăm người chỉ có dăm, bảy nhà dài thôi, mỗi nhà có khi là cả một đại gia đình, thậm chí là cả dòng họ lên tới hàng trăm người cùng ở. Trong căn nhà có thể có tới cả chục cái bếp, tức là cả chục tiểu gia đình cùng sinh sống. Giữa các gia đình không hề có sự ngăn cách về mặt không gian sinh hoạt nhưng họ tự chủ về đời sống, sản xuất, lương thực và là một thành tố độc lập trong ngôi nhà chung ấy. Các tiểu gia đình nhóm bếp sát cạnh nhau và có thể với tay đến nhau khi ngủ nhưng trong những ngôi nhà dài người Mạ ít khi xảy ra sự chia rẽ, mất đoàn kết hay những biểu hiện tiêu cực khác về tình cảm gia đình. Trong những không gian chung không ngăn cách, những gia đình vẫn hàng ngày, hàng đêm hiển hiện những sinh hoạt đời thường, vẫn giải quyết nhu cầu riêng tư, sinh con đẻ cái nhưng chưa nghe ai phàn nàn về một sự vi phạm đạo đức nào cả. Đó cũng là một điều khá kỳ lạ trong không gian nhà dài!
Chúng tôi nghĩ, kiến trúc nhà dài chỉ đơn giản là một phản xạ tự nhiên với môi trường sống. Có lẽ kiểu cư trú đó là một hình thức tự vệ khi khởi thủy trong rừng sâu, đồng bào phải liên tục chống chọi với thiên tai, thú dữ, với những cuộc chiến tranh bộ tộc. Họ cần phải cấu kết đông đúc hơn, chặt chẽ hơn, mạnh mẽ hơn để bảo toàn sự sinh tồn của gia đình, cộng đồng…
Nhà dài…ngắn lại
Chỉ mới vài năm trở lại, cộng đồng người Mạ ở Lộc Bắc tôi đến hôm nay chỉ còn lơ thơ vài ngôi nhà dài và mỗi ngôi nhà cũng chỉ còn dăm ba bếp là cùng. Nguy cơ mất hẳn “văn hóa nhà dài” là điều thấy rõ.
Cuộc sống hiện đại, xu thế gia đình gọn nhẹ, có tính độc lập đã phổ biến tận các buôn làng người Mạ bây giờ. Một căn nhà lá hay một ngôi nhà bê tông cấp bốn chỉ dành cho một gia đình nhỏ được lớp trẻ tỏ ra hào hứng hơn là một gia đình con đàn cháu đống cùng sống trong một mái nhà hun hút không vách ngăn như cha ông họ xưa kia từng ở. Những người trẻ của buôn làng vẫn nghiêng về sự tiện ích nhiều hơn là bảo tồn bản sắc. Người Mạ tự làm mất nhà dài, cũng không thể trách họ được, khi mà đời sống có nhiều biến đổi. Những chiếc xe máy, rồi tivi, tủ lạnh, những nương rẫy cà phê, những phát sinh mới về tâm lý thế hệ, về văn hóa ứng xử…đã tách những bếp lửa riêng tư ra khỏi những ngôi nhà dài mà cha ông họ từng kiến tạo và coi như báu vật của tộc người.
Chúng tôi nuối tiếc và đi tìm hình bóng những bếp lửa nhà dài như tìm về nét đẹp dần trôi vào dĩ vãng của một tộc người. Ngôi nhà dài truyền thống là một không gian cư trú nhân văn và độc đáo, nó còn là nơi lưu giữ những trầm tích văn hóa cổ xưa. Già làng K’Diệp nói đúng, giữ cái nhà dài để nuôi chóe, nuôi chiêng. Cái chóe, cái chiêng không thể sống trong những căn nhà xi măng, cốt sắt. Mất nhà dài, rồi sẽ mất dần tiếng khèn M’bướt, mất tiếng chiêng năm, chiêng ba, mất những đêm đốt bếp lửa ấm rừng để người già ngồi kể chuyện sử thi, trai gái hát giao duyên Tăm pớt…
