Hơn hai thế kỷ qua, nơi đây không chỉ là không gian tâm linh của người dân địa phương, mà còn là chứng tích sinh động về công lao của danh thần Thoại Ngọc Hầu-người đã góp phần đặt nền móng cho sự phát triển vùng đất Tây Nam Bộ.
Tôn thần được thờ chính trong khu chính điện là Thoại Ngọc Hầu, vì vậy dân gian tôn kính gọi là đình Thoại Ngọc Hầu. Trong chính điện còn phối thờ thêm Tả ban, Hữu ban, Tiền hiền, Hậu hiền theo thứ bậc thời phong kiến, bày trí bảo đảm tính tôn nghiêm nơi thờ tự truyền thống đình làng Nam Bộ. Phần nghi lễ được bảo lưu và thực hành trang nghiêm, giúp khẳng định tín ngưỡng thờ Thành hoàng vẫn đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân. Điểm đặc biệt của ngôi đình chính là nơi lưu giữ bia đá Thoại Sơn, một công trình kiến trúc nghệ thuật mang dấu ấn lịch sử đầu thế kỷ XIX của tỉnh An Giang được dựng năm 1822.
Ông Nguyễn Văn Khởi, ngụ tỉnh Vĩnh Long nhận xét: Ngôi đình không lớn hơn so với các đình thần khác trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nhưng kiến trúc tổng thể hài hòa tạo nét uy nghiêm, cổ kính với hàng cây cổ thụ lâu đời bao quanh, nhìn từ xa không gian đình cổ đẹp tựa bức tranh thủy mặc.
Bên trong khuôn viên đình rộng hơn 2.000 m² là những hàng cây cổ thụ cao vút tỏa bóng mát, trong đó, có khoảng 75 cây cổ thụ trên 100 năm tuổi. Không gian “xanh-sạch-đẹp” ấy trở thành điểm nhấn cảnh quan và là minh chứng cho ý thức gìn giữ thiên nhiên gắn với bảo tồn di tích. Nổi bật giữa hàng cổ thụ là cây dầu rái hơn 200 năm tuổi được công nhận Cây Di sản Việt Nam năm 2023. Theo các bậc cao niên và hồ sơ do Ban Quý tế đình, cây được trồng vào năm 1822, cùng thời điểm dựng bia và lập làng Thoại Sơn. Việc công nhận cây dầu rái là cây quý góp phần quảng bá hình ảnh đất Thoại Sơn, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống khai phá của cha ông.
Ông Trần Hữu Huệ, thành viên Ban Quý tế đình, người trực tiếp lập hồ sơ đề nghị công nhận cây đại cổ thụ bày tỏ: Việc vinh danh không chỉ căn cứ vào tuổi đời vượt tiêu chí 100 năm, mà còn ở giá trị văn hóalịch sử đặc biệt của cây. Người xưa trồng cây để tạo bóng mát, giữ không khí trang nghiêm nơi thờ tự. Hơn hai thế kỷ qua, dưới tán cây này đã in dấu chân bao thế hệ đi mở đất, khẩn hoang, lập ấp. Sắp tới, Ban Quý tế sẽ gửi hồ sơ đăng ký Cây Di sản Việt Nam đối với cây giáng hương 150 năm tuổi.
Bên trong ngôi đình, chính điện thờ tượng Thoại Ngọc Hầu và bia cổ Thoại Sơn cao khoảng 3m, ngang 1,2m, dày 0,2m, mặt bia khắc ghi chữ Hán. Đây là một trong những văn bia tiêu biểu thời phong kiến còn lưu giữ khá nguyên vẹn, nét chữ sắc sảo. Dân gian tôn kính xem Thoại Ngọc Hầu là Thành hoàng làng, qua các tư liệu xưa cho thấy, mùa xuân năm 1818, sau khi được Vua Gia Long chuẩn tấu, Thoại Ngọc Hầu chiêu tập hơn 1.500 dân binh đào kênh Đông Xuyên-Rạch Giá. Trong một tháng, con kênh dài hơn 30 km hoàn thành, nối rạch Đông Xuyên (Long Xuyên) với Rạch Giá, mở ra tuyến giao thông thủy huyết mạch, thúc đẩy giao thương, khai khẩn ruộng đồng, ổn định đời sống cư dân.
Công trình hoàn tất, triều đình cho lấy tên ông đặt tên sông: Thoại Hà; đồng thời đổi tên núi Sập thành Thoại Sơn. Để ghi dấu sự kiện trọng đại ấy, năm Minh Mạng thứ 3 (1822), ông Thoại Ngọc Hầu cho dựng bia đá trên triền núi. Từ ngày mở kênh, dân chúng kéo đến làng Thoại Sơn khai phá, sinh sống càng đông. Năm 2019, Đình Thoại Ngọc Hầu và Bia Thoại Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia; năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chứng nhận và đưa Lễ hội Kỳ Yên ở đình Thoại Sơn vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Không gian văn hóa-lịch sử đặc sắc của đình Thoại Sơn là điểm đến du lịch tâm linh, đồng thời là “bảo tàng thu nhỏ” về công cuộc khẩn hoang phương nam. Hằng năm, vào các ngày 10, 11, 12 tháng 3 Âm lịch, Lễ hội Kỳ Yên tại đình được tổ chức trọng thể, thu hút đông đảo người dân và du khách đến Thoại Sơn tham quan. Lễ hội mang ý nghĩa cầu an, cầu phúc và là dịp giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tri ân công đức tiền nhân.
