Những “chứng nhân” của vùng đất phương nam
Đối với người dân khu phố Phú Tự (phường Phú Khương), đình Phú Tự không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mà còn lưu giữ một “báu vật” thiên nhiên là cây bạch mai cổ thụ hơn 300 năm tuổi. Cùng với cây khế và cây thị hơn 200 năm tuổi trong khuôn viên đình, những cổ thụ này gắn liền với lịch sử hình thành vùng đất, quá trình khai hoang, lập làng và những kỷ niệm thân thuộc của nhiều thế hệ cư dân.
Bà Nguyễn Thị Vân, 79 tuổi, ngụ tại địa phương, chia sẻ: “Ngày nhỏ, mỗi mùa bạch mai nở, chúng tôi thường đến gom hoa nấu trà uống; phía sau đình có cây khế, cây thị để hái trái. Đình Phú Tự cùng những cây cổ thụ đã gắn bó với vùng đất, lưu giữ bao kỷ niệm của nhiều thế hệ người dân nơi đây”. Theo ông Đoàn Vĩnh An, Chánh bái đình Phú Tự, cây bạch mai gắn với những lớp người đầu tiên đến khai phá vùng đất Phú Tự. Qua lời truyền kể của các thế hệ trước, khi những lưu dân đầu tiên đặt chân đến đây, cây đã hiện diện. Sau khi dựng đình, ông bà xưa trồng thêm cây khế để lấy trái phục vụ các lễ cúng. Cây thị nằm ở cuối khu đất đình cũng gợi nhớ về thời kỳ vùng đất này còn hoang hóa. Theo những câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng, cây có thể là dấu tích còn sót lại của cánh rừng xưa.
Đình Phú Tự được xây dựng trong quá trình khai phá vùng đất Phú Khương của các thế hệ tiền nhân, khoảng giữa thế kỷ 18, thờ Thành hoàng bổn cảnh và được phong sắc năm 1910. Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre trước đây ban hành quyết định công nhận đình Phú Tự và cây bạch mai là Di tích lịch sử-văn hóa cấp tỉnh về kiến trúc nghệ thuật và tín ngưỡng dân gian vào năm 2018.
Gìn giữ di sản, phát huy giá trị văn hóa
Từ cùng một gốc, qua quá trình tái sinh tự nhiên, cây bạch mai hiện phát triển thành 10 thân phụ cùng nhiều thân nhánh. Dù thân chính ban đầu không còn, cây vẫn duy trì sức sống, tán lá xanh tốt.
Năm 2014, cây bạch mai được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Ngày 3/9/2026, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “Thiên niên cổ mộc” đối với cây bạch mai hơn 300 năm tuổi, gồm 10 thân phụ phát triển từ cùng một gốc sau quá trình tái sinh tự nhiên.
Cây khế và cây thị trong khuôn viên đình Phú Tự cũng được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận Cây Di sản Việt Nam. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Chí Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng: Cây bạch mai được xác lập kỷ lục Việt Nam, cùng hai cây cổ thụ được công nhận Cây Di sản Việt Nam, là sự ghi nhận những giá trị quý báu của quần thể di sản đình Phú Tự. Kết quả này còn thể hiện sự chung tay gìn giữ của Ban Quản lý di tích và các thế hệ người dân địa phương. Qua đó, nhận thức cộng đồng về trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên, gìn giữ di tích và phát huy bản sắc văn hóa quê hương được nâng lên. Giá trị của cây cổ thụ không chỉ nằm ở tuổi đời hay hình dáng độc đáo mà còn ở mối liên hệ bền chặt với lịch sử hình thành cộng đồng dân cư.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Phú Khương Hồ Phước Hưng cho biết: “Trong định hướng phát triển du lịch giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2045, địa phương kỳ vọng đình Phú Tự cùng cây bạch mai, cây khế và cây thị sẽ trở thành điểm nhấn về văn hóa, lịch sử và cảnh quan, từng bước kết nối các điểm tham quan, hình thành những sản phẩm du lịch di sản, sinh thái và tâm linh đặc sắc thu hút du khách”. Để thực hiện mục tiêu này, phường Phú Khương sẽ tiếp tục phối hợp các cơ quan chuyên môn, nhà khoa học, Ban Quản lý di tích đình Phú Tự và người dân chăm sóc, bảo vệ cây cổ thụ; giữ gìn cảnh quan, môi trường và đẩy mạnh tuyên truyền, giới thiệu những giá trị lịch sử, văn hóa, sinh học của quần thể di sản. Công tác bảo tồn cần được triển khai thường xuyên, có sự hướng dẫn chuyên môn phù hợp, hạn chế những tác động bất lợi đến quá trình sinh trưởng của cây; đồng thời, bảo đảm gìn giữ không gian kiến trúc và tín ngưỡng của ngôi đình.
