Xã Tốt Ðộng (huyện Chương Mỹ) nằm bên bờ sông Bùi. Là xã thuần nông, nhưng nhiều năm trở lại đây, người dân tận dụng lợi thế sông nước, đất đai phát triển nghề làm gạch, ngói. Thời kỳ bao cấp, xã có các HTX sản xuất gạch, ngói, đưa Tốt Ðộng trở thành địa phương có sản lượng gạch, ngói lớn nhất của huyện Chương Mỹ. Ðến những năm 1980, các HTX bị giải thể, quy mô sản xuất cũng giảm đi nhanh chóng. Nguồn nguyên liệu tại chỗ dần cạn kiệt. Từ đó đến nay, một số hộ gia đình vẫn tiếp tục duy trì sản xuất, trong đó nhiều hộ tận dụng diện tích sân, vườn của gia đình, sản xuất ngay trong khu dân cư, gây tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và sinh hoạt của người dân địa phương. Chị Trần Thị Lan, người dân trong xã, bức xúc nói: 'Mỗi khi các lò gạch đỏ lửa, không khí rất ngột ngạt, khó chịu. Người dân đã nhiều lần đề nghị chính quyền sớm dẹp bỏ hoặc chuyển các lò ra xa khu vực dân cư để khỏi ảnh hưởng đến người dân. Nhưng không hiểu sao các lò vẫn tồn tại'.
Phó Chủ tịch UBND xã Tốt Ðộng Hà Viết Lịch cho biết: Trong tổng số 41 lò, chỉ có hai lò gạch tại khu vực bờ sông được phép hoạt động, 39 lò còn lại hoạt động tự phát, chủ yếu sản xuất ngói mũi hài thủ công với quy mô nhỏ, mỗi lò có khoảng bốn, năm người, phần lớn là người nhà trực tiếp tham gia sản xuất. Thực hiện chủ trương của thành phố và huyện về việc xóa lò gạch thủ công trong khu dân cư, chính quyền xã phổ biến, quán triệt tới từng hộ sản xuất, phân tích tác hại ảnh hưởng của hệ thống lò gạch, ngói thủ công đến môi trường sinh thái, sức khỏe bà con trong xóm, trực tiếp đối với bản thân con em trong gia đình, cây trồng, vật nuôi... Tuy nhiên, đến nay, mới chỉ có gia đình ông Ngô Văn Mậu đã tự phá dỡ hai lò gạch lớn có khả năng ảnh hưởng đến dòng chảy của sông Bùi. Cuối tháng 7 vừa qua, chính quyền xã kịp thời phát hiện và yêu cầu một hộ dân dừng việc xây mới lò ngói trong khu vực dân cư. Hiện trên địa bàn vẫn còn 39 lò đang hoạt động.
Ðại diện chính quyền địa phương cho biết, việc vận động, tìm sự đồng thuận của các hộ sản xuất rất khó khăn và khó có thể thực hiện, nếu như không có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Các hộ sản xuất thường nại rằng, đây là nghề truyền thống của địa phương, góp phần giải quyết công ăn việc làm cho người dân địa phương; quy mô sản xuất nhỏ lẻ, sản lượng thấp, nằm ngay trong phần đất thổ cư của các gia đình, cho nên ít ảnh hưởng đến chung quanh. Nếu dừng sản xuất sẽ ảnh hưởng nguồn cung trên thị trường, trong khi nhu cầu gạch, ngói của người dân địa phương lớn... Ðể tạo điều kiện cho các hộ dân có việc làm mới, sau khi xóa bỏ lò gạch thủ công, chính quyền xã đã chủ động tìm kiếm cơ hội, tạo điều kiện hỗ trợ người dân phát triển các nghề mới, như: mây tre đan, dệt len, mộc, xây dựng dân dụng... Riêng nghề mây tre đan xuất khẩu trên địa bàn hiện có tám công ty TNHH; nhiều tổ nhóm thu mua, sản xuất. Ngoài ra, một số người dân tự tìm kiếm công việc làm mới có thu nhập khá hơn. Chính kết quả này giúp người dân thay đổi cách suy nghĩ làm ăn, sẵn sàng tìm đến những cơ hội tốt hơn, sau khi bỏ nghề làm gạch, ngói thủ công.
Phòng Quản lý đô thị huyện Chương Mỹ cho biết, đến nay trên toàn huyện còn 149 lò gạch, ngói thủ công đang hoạt động. Trong đó tập trung nhiều ở các xã Nam Phương Tiến 31 lò, Ðông Phương Yên 30 lò, Tốt Ðộng 41 lò... Huyện đã đề ra mục tiêu và có kế hoạch giải tỏa toàn bộ lò gạch, ngói thủ công không phép, không nằm trong quy hoạch vùng sản xuất vật liệu vào cuối năm nay; các lò nằm trong vùng quy hoạch sẽ chuyển đổi vỏ lò từ thủ công sang công nghệ mới, nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường vào cuối năm 2012. Những chủ lò cố tình chây ỳ sẽ bị cưỡng chế giải tỏa. Ðể xóa bỏ lò gạch, ngói thủ công, không để tình trạng tái diễn, huyện đề nghị thành phố hỗ trợ kinh phí chuyển nghề cho lao động, kinh phí đầu tư xây dựng vỏ lò theo công nghệ mới.
Quy hoạch tổng thể phát triển ngành công nghiệp vật liệu xây dựng Việt Nam đến năm 2010 nêu rõ, các lò thủ công sản xuất gạch đất sét nung ở ven các đô thị phải chấm dứt hoạt động trước năm 2005, các vùng khác trước năm 2010. Năm 2010, thành phố Hà Nội chỉ đạo các địa phương phải kiên quyết chỉ đạo việc cưỡng chế giải tỏa các cơ sở sản xuất gạch, ngói bằng lò thủ công không ống khói, gây ô nhiễm môi trường, mất an toàn lao động... vào cuối năm 2010. Nhưng đến nay trên địa bàn thành phố vẫn còn hơn 900 lò đang hoạt động, do một số địa phương thiếu kiên quyết trong công tác này, thậm chí còn gia hạn cho các lò được hoạt động đến hết năm 2011, với lý do giải quyết công ăn việc làm cho lao động địa phương.
Ðể việc xóa bỏ lò gạch, ngói thủ công gây ô nhiễm môi trường, mất an toàn lao động đạt kết quả, ngoài sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền, các địa phương cần sớm quy hoạch và đầu tư xây dựng các vùng sản xuất gạch bảo đảm không gây ô nhiễm môi trường; khuyến khích các chủ lò chuyển sang lò tuy-nen, lò có hệ thống xử lý khí thải. Ðặc biệt, cần quan tâm giải quyết công ăn việc làm cho lao động địa phương, nhất là việc làm tại chỗ để người dân yên tâm chuyển đổi nghề.
