Bàn về tiêu chí một nước công nghiệp

Đến nay đã có nhiều nghiên cứu về hệ thống tiêu chí đánh giá nước công nghiệp theo hướng hiện đại, các quan điểm hầu hết đề cập đến ba nhóm tiêu chí: nhóm tiêu chí về kinh tế, nhóm tiêu chí về xã hội và nhóm tiêu chí về môi trường.

Đổi với nước ta, việc nghiên cứu các tiêu chí nước công nghiệp theo hướng hiện đại là hết sức cần thiết, một mặt xác định Việt Nam đang ở đâu trong quá trình CNH, HĐH đất nước, mặt khác hệ thống chỉ tiêu sẽ giúp định hướng các mục tiêu phấn đấu trong bối cảnh nước ta đang tích cực đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong quá trình phát triển, nội hàm của CNH đã có sự chuyển dịch rất lớn. Ban đầu, thường lấy giá trị sản xuất trong ngành chế tạo vượt qua giá trị sản xuất nông nghiệp và số người lao động trong ngành công nghiệp vượt qua nông nghiệp làm tiêu chí đạt tới đỉnh cao công nghiệp, lấy tỷ trọng giá trị sản xuất và số người lao động trong ngành công nghiệp bị giảm và bị thay thế bởi ngành dịch vụ làm tiêu chí hoàn thành CNH.

Theo tiêu chuẩn này, các nước tư bản như Pháp và Anh đã hoàn thành CNH vào giữa và cuối thế kỷ 19, Mỹ và Đức hoàn thành công nghiệp hóa vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Nhưng song song với sự phát triển của làn sóng cách mạng công nghệ kỹ thuật, nội dung của CNH không ngừng mở rộng và ngày càng phong phú. Khởi điểm kỹ thuật các nước bước vào CNH ngày càng cao, đồng thời các nước CNH đi trước không ngừng tiến hành cải tạo CNH đại trà. CNH đã trở thành quá trình kinh tế xã hội không ngừng thay đổi, là một quá trình thay đổi toàn diện về nhu cầu và cơ cấu của cả nhu cầu lẫn các yếu tố sản xuất như vốn, tài nguyên, lao động, thị trường và kỹ thuật để đáp ứng sự tăng trưởng của bình quân đầu người. Công nghiệp hóa liên quan đến điều kiện cung cầu, cơ cấu nhu cầu, chính sách nhà nước, tiêu dùng năng lượng và công nghệ kỹ thuật...

Đối với Việt Nam, cho đến thời điểm hiện nay, mặc dù đã có nhiều đề tài nghiên cứu, song vẫn chưa có một bộ tiêu chí cụ thể để đánh giá và làm mục tiêu phấn đấu đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp. Để đi đến một bộ chỉ tiêu CNH phù hợp yêu cầu phát triển của nước ta và có thể so sánh với các nước khác, các tiêu chí của hệ thống tiêu chí nước công nghiệp nên được phân thành tiêu chí cần và đủ. Trong tiến trình CNH, HĐH đất nước cần tập trung vào điều kiện cần, còn điều kiện đủ chỉ cần định hướng và sẽ là hệ quả của điều kiện cần. Dựa trên các kết quả nghiên cứu, trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế, bộ tiêu chí đánh giá CNH của Việt Nam được đề xuất các tiêu chí, phân chia thành nhóm cụ thể như sau: Điều kiện cần là nhóm các tiêu chí đánh giá trình độ phát triển công nghiệp của một nước. Đó là sự khác biệt giữa hệ thống tiêu chí đánh giá một nước công nghiệp với hệ thống đánh giá sự phát triển của một nước. Nhóm tiêu chí này gồm có: trình độ công nghệ sản xuất; năng suất lao động công nghiệp; tỷ trọng giá trị sản phẩm công nghệ cao trong giá trị sản phẩm công nghiệp; khả năng tự chủ về nguyên vật liệu phục vụ cho công nghiệp chế tạo; giá trị gia tăng trong sản phẩm công nghiệp chế tạo tại Việt Nam trong chuỗi sản xuất toàn cầu; tỷ trọng R&D/GDP; chỉ tiêu về phát triển kết cấu hạ tầng; điện sản xuất bình quân đầu người.

Điều kiện đủ là nhóm các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế, xã hội và môi trường: nhóm các tiêu chí phát triển đánh giá kinh tế gồm các tiêu chí đánh giá trình độ phát triển kinh tế và sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế của một nước công nghiệp. Nhóm này gồm GDP bình quân đầu người; cơ cấu ngành kinh tế; cơ cấu lao động theo ngành; tỷ trọng giá trị gia tăng công nghiệp chế tạo trong GDP; tỷ trọng giá trị xuất nhập khẩu công nghiệp trong tổng kim ngạch xuất khẩu.

Nhóm các tiêu chí đánh giá sự phát triển xã hội - môi trường phù hợp với tiến trình CNH, HĐH đất nước gồm: Chỉ số phát triển con người -HDI; tuổi thọ bình quân; Hệ số GINI; tỷ trọng số dân được chăm sóc sức khỏe/dân số; tỷ trọng lao động được đào tạo trong tổng số lao động xã hội; tỷ lệ đô thị hóa (dân số thành thị); tỷ lệ dân số sử dụng nước sạch; chất lượng môi trường sống và độ che phủ rừng; tỷ lệ xử lý chất thải, môi trường.

Hệ thống tiêu chí đánh giá nước công nghiệp rất cần thiết, có ý nghĩa quan trọng để định hướng cho việc ban hành các chủ trương, chính sách lớn về phát triển kinh tế - xã hội đất nước đến năm 2020 và những năm tiếp theo. Vì vậy, chúng ta cần nghiên cứu, đánh giá và phân tích kỹ nội hàm từng chỉ tiêu, có sự so sánh với các nước để sớm ban hành tiêu chí một nước công nghiệp, kèm theo đó là cần có chính sách công nghiệp quốc gia với hệ thống giải pháp bảo đảm để Việt Nam phát triển, sớm trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại.