Viết tiếp bản hùng ca Trường Sơn

Không ít văn nghệ sĩ nổi tiếng đã có tác phẩm ấn tượng về một “Trường Sơn đông nắng, tây mưa/ Ai chưa đến đó, như chưa rõ mình” (Tố Hữu). Chúng ta có thể nhắc tới những tác phẩm hay về Trường Sơn, như: Lá đỏ của Nguyễn Đình Thi; Ngọn đèn đứng gác của Chính Hữu; Ngã ba Đồng Lộc của Huy Cận; Bầu trời vuông của Nguyễn Duy; Anh bộ đội và tiếng nhạc la của Hoàng Nhuận Cầm; Khoảng trời hố bom của Lâm Thị Mỹ Dạ; Viết trên đường 20 của Xuân Quỳnh; Lá trung quân của Đoàn Việt Bắc… (thơ); Mở rừng của Lê Lựu; Xẻ núi của Nguyễn Việt Phương; Những tầm cao của Hồ Phương… (tiểu thuyết); Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu; Hoa lim của Chu Văn; Tâm sự chiến sĩ quản tượng của Xuân Thiều; Cây hoàng liên rễ đắng của Nguyễn Thị Đạo Tĩnh… (truyện ngắn). Và rất nhiều những tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh, âm nhạc, điện ảnh, sân khấu của nhiều nghệ sĩ nổi tiếng.

Điều tôi muốn nhấn mạnh, là những người đã sống, chiến đấu, lao động và sáng tác trên tuyến đường Trường Sơn huyền thoại. Họ đã cùng đội ngũ bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến viết nên bài ca Trường Sơn hùng tráng. Nhiều tác phẩm VHNT về Trường Sơn đã đi cùng năm tháng và vẫn có mặt trong đời sống tinh thần của công chúng hôm nay. Khi chiến tranh kết thúc, Trường Sơn vẫn là nguồn cảm hứng cho không ít văn nghệ sĩ và những người sáng tác, biểu diễn không chuyên thuộc nhiều thế hệ. Hình ảnh Trường Sơn anh hùng - lãng mạn - bi thương hiện lên xúc động trong nhiều tác phẩm VHNT. Chiến tranh lùi xa nhưng Trường Sơn còn tỏa sáng, day dứt trong tâm thức những người sáng tác, biểu diễn và công chúng.

Nền tảng kế thừa và phát huy của các văn nghệ sĩ Trường Sơn hôm nay chính là đội ngũ và thành tựu của lớp cha anh từng bám trụ nơi chiến trường ác liệt, nhưng “Nghe tiếng bom rất nhỏ”. Người viết ra câu thơ này là Phạm Tiến Duật, một nhà thơ nổi tiếng trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Những bài thơ bề bộn hiện thực Trường Sơn với hình ảnh vô cùng đẹp đẽ của các chiến sĩ lái xe, nữ thanh niên xung phong… đã lay động tâm hồn hàng triệu người Việt Nam thời ấy. Một giọng thơ tràn trề sức sống, trữ tình và lạc quan, tỏa sáng và cuốn hút. Phạm Tiến Duật là hiện tượng thi ca của thời “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai” (Tố Hữu). Cho đến hôm nay, đọc lại những bài thơ Lửa đèn; Bài thơ về tiểu đội xe không kính; Gửi em cô thanh niên xung phong; Nhớ; Trường Sơn đông, Trường Sơn tây; Áo của hôm nào, người của hôm nay,… của ông, chúng ta vẫn rưng rưng xúc động. Ký ức một thời khốc liệt không chỉ của một người mà của nhiều người được lưu giữ trong đó. Mỗi con người và cả dân tộc vượt lên chính mình để đánh một kẻ thù mạnh hơn chúng ta bội phần nhờ “Mạch đất ta dồi dào sức sống/ Nên nhành cây cũng thắp sáng quê hương” (Lửa đèn). Trong đội hình những người làm nên VHNT Trường Sơn thời chống Mỹ, cứu nước, còn phải kể đến các nhà thơ, nhà văn Đặng Tính (Chính ủy Đoàn 559), Trọng Khoát, Phạm Lê, Phạm Hoa…; họa sĩ Nguyễn Đức Dụ, Xuân Đỉnh, Hoàng Đình Tài…; nghệ sĩ nhiếp ảnh Hoàng Kim Đáng, Vương Khánh Hồng…; nhạc sĩ Trịnh Quý, Đào Trọng Thi… Bộ đội Trường Sơn có hẳn một đoàn ca múa nhạc và kịch nói phục vụ chiến sĩ và nhân dân trong những năm bom đạn ác liệt nhất.

Sau năm 1975, đội ngũ văn nghệ sĩ Trường Sơn được bổ sung những tác giả, tác phẩm mới. Nhà thơ Phạm Tiến Duật tiếp tục có trường ca Tiếng bom và tiếng chuông chùa. Một số cuốn hồi ký của các cán bộ cao cấp quân đội từng gắn bó với Đoàn 559 ra mắt bạn đọc, như: Đường xuyên Trường Sơn của Đồng Sỹ Nguyên; Trường Sơn ngày ấy của Phan Hữu Đại; Một thời chưa xa của Hoàng Anh Tuấn; tiểu thuyết Miền xa thẳm và bút ký Thuyền lên Thạch Hãn của Phạm Hoa. Nhiều tác phẩm văn học, mỹ thuật, âm nhạc, nhiếp ảnh… của các cựu binh Trường Sơn khác. Những tác giả trẻ hơn thuộc thế hệ sau năm 1975 cũng dần khẳng định được mình. Ngân Chài có những tác phẩm mỹ thuật ấn tượng về chiến tranh; Hồ Sỹ Hậu có tiểu thuyết Dòng sông mang lửa đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam; Nguyễn Hữu Quý có bài thơ Khát vọng Trường Sơn đoạt giải nhì (không có giải nhất) cuộc thi thơ Tạp chí Văn nghệ quân đội và ba trường ca Sinh ở cuối dòng sông, Vạn lý Trường Sơn, Hạ thủy những giấc mơ được giải thưởng Bộ Quốc phòng…

Sống trong hòa bình, nhưng với nhiều cựu chiến binh, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến, hồi ức về Trường Sơn vẫn hiện hữu. Khát khao được làm sống lại quá khứ bùng cháy, đánh thức sáng tạo của những con người đi qua chiến tranh giữa bề bộn đời thường. Không ai khác, chính họ là lực lượng nòng cốt tạo nên sự thành công của các cuộc thi viết Lục bát Trường Sơn, Ký ức Trường Sơn, Gương sáng Trường Sơn trong các năm 2013, 2015, 2016 do Hội Truyền thống Trường Sơn tổ chức. Hàng nghìn bài thơ, hàng trăm truyện ngắn, bút ký, tùy bút… của các tác giả không chuyên về Trường Sơn hôm qua và hôm nay đã ra đời. Là giám khảo của cuộc thi thơ Lục bát Trường Sơn, Đại tá, nhà thơ Vương Trọng phải thốt lên: “Tôi thật sự bất ngờ về số lượng và chất lượng cuộc thi. Nó không hề kém so với cuộc thi của các tờ báo, tạp chí văn nghệ lớn. Có những bài thơ đọc rất xúc động và đầy tính chuyên nghiệp”. Qua các cuộc thi này, đã phát hiện ra những tác giả mới, như: Phạm Đăng Kiểm, Nguyễn Thanh Liêm, Lê Thúy Bắc, Phạm Cao Phong, Tạ Bá Hận, Vương Văn Kiểm, Trần Công Sản, Nguyễn Tất Đình Vân, Phạm Thị Nhung, Đặng Thanh Nghị,… (thơ); Vũ Quốc Khánh, Phạm Ngọc Vũ, Đặng Văn Bài, Nguyễn Tấn Xuân, Nguyễn Ngọc Phát, Nguyễn Xiển, Nguyễn Hoàng… (văn). 17 câu lạc bộ văn nghệ Trường Sơn cấp tỉnh, thành phố cùng hàng trăm đội văn nghệ Trường Sơn cấp quận, huyện, phường, xã được thành lập và hoạt động sôi nổi trong nhiều năm nay.

Đầu năm mới 2017, một sự kiện đáng vui mừng là sự ra đời của Hội VHNT Trường Sơn, đáp ứng được mong mỏi, nhu cầu chính đáng của đội ngũ đông đảo các hội viên hoạt động VHNT thuộc Hội Truyền thống Trường Sơn trong cả nước. Việc quy tụ, tập hợp lực lượng trong một tổ chức có quy mô để định hướng, động viên khích lệ và bồi dưỡng, tạo điều kiện cho họ sáng tác, biểu diễn là điều rất cần thiết; nhằm góp phần phản ánh, tuyên truyền về Trường Sơn hôm qua và hôm nay trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Các câu lạc bộ, đội văn nghệ cần được củng cố và phát triển; những nơi đủ điều kiện thì có thể thành lập các chi hội VHNT Trường Sơn. Thiếu tướng Võ Sở, Chủ tịch Hội Trường Sơn Việt Nam khẳng định: “Trường Sơn với thực tế cuộc sống đặc biệt, thể hiện sinh động chủ nghĩa anh hùng cách mạng mà ít có ở bất cứ một chiến trường nào đã trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo; làm nên nhiều tác phẩm VHNT hào hùng sống mãi với thời gian…”.