Dọc theo tuyến đường Láng-Hòa Lạc chừng hơn 20 km, rẽ vào con đê nối đến chùa Tây Phương, làng Phú Lễ (xã Cần Kiệm, huyện Thạch Thất) ẩn sau những rặng tre xanh mát. Nghỉ chân ngay đầu cầu Cần Kiệm - cây cầu nối hai xã Cần Kiệm và Yên Lạc, ghé vào quán nước, dễ dàng bắt gặp hình ảnh khác biệt với nhiều vùng quê khác là những lá trầu, quả cau được bày bán chung với những món quà quê đơn giản. Chốc chốc, lại có người ghé vào quán mua trầu, không chỉ có người già, mà cả trẻ nhỏ.
Ngạc nhiên với những đứa trẻ đi mua trầu cau, chúng tôi được chị chủ quán nước cho biết, trẻ con ở đây lên 5 tuổi đã biết ăn trầu, nhai trầu không khác gì nhai kẹo cao su. Không chỉ có những ngày lễ Tết, người Phú Lễ mới nhai trầu, mà cả trong những ngày thường, họ ăn trầu như một nét sinh hoạt của cuộc sống.
Chúng tôi tới nhà ông Nguyễn Xuân Nho, Trưởng thôn Phú Lễ. Vừa bổ cau, ông Nho vừa hát bài quan họ Mời trầu cho cả chúng tôi và mấy đứa trẻ nghe: "Trầu này trầu của em têm, anh xơi một miếng càng thêm mặn nồng/ Trầu này trầu tính trầu tình, ăn vào cho đỏ môi mình môi ta/ Ăn một miếng trầu gặp đây, ăn một miếng trầu không ăn cầm lấy, không ăn cầm lấy cho nhau vừa lòng, trầu này trầu tính trầu tình, trầu này trầu tính trầu tình. Ăn vào cho đỏ ăn vào cho đỏ môi mình môi ta, miếng trầu ta miếng trầu vàng...". Têm miếng trầu, ông Nho vui vẻ mời khách: Tôi cứ theo tục lệ của các cụ để lại "miếng trầu là đầu câu chuyện", cứ ăn miếng trầu cho thơm miệng, rồi nói chuyện gì thì nói!. Những đứa trẻ nhà gần trưởng thôn thấy có khách lạ, lại nghe văng vẳng tiếng hát mời trầu của trưởng thôn đã rủ nhau ùa đến và xin ông trưởng thôn... cho ăn trầu.
Vừa nhai trầu, vừa têm trầu phát cho những đứa trẻ, ông Nho kể cho chúng tôi nghe, chuyện ăn trầu đã có ở làng này hàng trăm năm nay. Cũng chẳng biết từ khi nào, bởi trong trí nhớ của ông Nho, từ nhỏ, tuổi lên 5, ông đã theo ông bà, cha mẹ ăn trầu. Nét sinh hoạt truyền thống này được lưu truyền đến ngày nay, khi trẻ em ở làng lên 4, lên 5 cũng đã tập tọe nhai trầu theo người lớn. Ở bất kỳ không gian nào, công việc nào, người dân Phú Lễ đều lấy việc ăn trầu làm vui. Người dân đi làm đồng, ngồi bán quán trước cửa chùa, cửa đình hay chỉ tán chuyện ở nơi nào trong làng cũng đều phải có đĩa trầu, bình vôi làm bạn. Vì thế, nhà nào không có cây cau, dàn trầu thì cũng phải có bình vôi để trong nhà. Vào nhà nào có dàn trầu tươi tốt, hàng cau sai quả, bình vôi đầy đặn thì được đánh giá là gia đình đó cha mẹ, con cái hạnh phúc, hiền hòa...
Miếng trầu khởi đầu hạnh phúc
Trẻ em Phú Lễ học cach têm trầu.
Trưởng thôn Nguyễn Xuân Nho cho biết, hiện nay ở Phú Lễ có khoảng 1.500 nhân khẩu, lượng người biết ăn trầu của thôn chiếm khoảng 80% dân số. Lớp người già khoảng từ 50-70 tuổi thì 100% là ăn trầu.
Làng Phú Lễ có bốn dòng họ nổi tiếng là họ Kiều, họ Ðặng, Lê, Nguyễn. Khi trò chuyện với ông Kiều Cao Lâm, trước kia ông là giáo viên của Trường PTCS Thạch Thất, là người gốc Phú Lễ, chúng tôi được biết thêm những điều thú vị về phong tục ăn trầu ở Phú Lễ. Làng Phú Lễ xưa có cái tên là Phú Hoa Thôn. Tục ăn trầu của Phú Hoa Thôn cho tới nay là Phú Lễ cũng như ở bao làng quê khác trên đất nước Việt Nam. Nhưng ở đây, tục lệ này vẫn gìn giữ được, lưu truyền qua thế hệ này đến thế hệ khác, từ người già, thanh niên cho tới trẻ em vẫn ăn hằng ngày là bởi người dân Phú Lễ đặc biệt coi trọng tình cảm và ứng xử với nhau, trong gia đình, hàng xóm, dân làng với nhau.
Bởi thế mới có chuyện, trước đây mỗi đám cưới ở Phú Lễ, nhà gái thường thách cưới nhà trai bằng lễ vài nghìn quả cau. Quả phải to, tròn, xanh, đẹp. Sau khi nhà gái thách cưới và có được số cau như mong muốn thì gia đình sẽ mang cau trầu đi tất cả các hộ trong làng để chia. Nhà nào cũng có phần. Ngày nay, tục thách cưới đã được giảm nhẹ. Nhà gái thường chỉ thách cưới 1.000 quả cau, hoặc ít hơn, tùy theo hoàn cảnh mỗi gia đình. Gia đình bên nhà gái cũng không đi chia khắp làng nữa mà có một buổi mời khá đông đủ bà con hàng xóm láng giềng đến uống nước, ăn trầu với cô dâu chú rể.
Tuy chưa thành quy định, nhưng ông Lâm cho biết, trước đây nếu sinh ra ở Phú Lễ đến tuổi trưởng thành mà không biết ăn trầu thì trai không lấy được vợ, gái không lấy được chồng. Nếu là người làng khác lấy vợ, lấy chồng về Phú Lễ thì có thể bỏ qua, nhưng đã là người Phú Lễ lấy nhau thì trong ngày đám cưới đều phải có thủ tục bổ đôi quả cau, miếng trầu ra chia cho cô dâu, chú rể ăn ngay trước mặt mọi người.
Ðiều này được trưởng thôn Nguyễn Xuân Nho khẳng định, ở đám hiếu, đám hỏi đều có trầu cau. Ðặc biệt là đám cưới nơi đây bao giờ đĩa trầu cau cũng là "món" chính. Có một thời gian, người ta hút thuốc lá nhiều, ở các đám cưới cũng xuất hiện những bao thuốc. Nhưng gần 10 năm trở lại đây, người dân Phú Lễ tuyệt đối ngăn cấm hút thuốc trong đám cưới, thay thế vào đó là những đĩa trầu cau được tăng thêm số lượng.
Người Việt Nam ta ai chẳng nhớ câu chuyện cổ kể về sự tích trầu cau, với ý nghĩa sâu sắc thể hiện tình cảm gắn bó keo sơn, thắm thiết nghĩa tình. Bởi thế, ăn trầu trở thành một mỹ tục, được truyền giữ qua biết bao thế hệ. Và ở Phú Lễ, một vùng quê ngoại thành Hà Nội hôm nay, người dân vẫn gìn giữ được một phong tục đẹp.
