Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, Thành phố Hà Nội đang chuẩn bị những bước đầu tiên xây dựng hồ sơ khoa học trình UNESCO; đồng thời triển khai nhiều biện pháp lan tỏa, tôn vinh để nâng cao sức sống của phở trong đời sống, đóng góp tích cực vào công nghiệp văn hóa.
Phở là món ăn quen thuộc với người dân nhiều tỉnh, thành phố, nhưng Hà Nội luôn được xem là nơi phở hội tụ những nét đặc sắc nhất, từ cách chế biến đến những thói quen trong thưởng thức. Cùng với Hà Nội, phở Nam Định (nay thuộc Ninh Bình) cũng có nét đặc sắc riêng với làng Vân Cù chuyên nghề nấu phở. Phở Hà Nội và phở Nam Định được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nhằm khẳng định giá trị, tạo sức lan tỏa thương hiệu phở trên toàn cầu, Chính phủ giao thành phố Hà Nội chủ trì, phối hợp các địa phương xây dựng hồ sơ khoa học đề cử UNESCO ghi danh phở là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Đến thời điểm này, việc xây dựng hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể “Phở” đang trong giai đoạn đầu, tập trung vào công tác điền dã, khảo sát, nhận diện, kiểm kê và tham vấn các nhà khoa học, cộng đồng thực hành cùng các địa phương liên quan.
Phó Trưởng phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) Bùi Thị Hương Thủy cho biết: Việc khảo sát giá trị di sản phở nhằm bảo đảm thu thập đầy đủ thông tin, tư liệu về các thực hành văn hóa có liên quan đến phở; tạo cơ sở cho việc nghiên cứu, so sánh, đánh giá và bảo đảm nhận diện đầy đủ giá trị di sản và sự tham gia rộng rãi của các nhóm cộng đồng trên phạm vi cả nước trong việc xây dựng Hồ sơ khoa học di sản “Phở” trình UNESCO theo đúng quy định.
Hà Nội phối hợp chặt chẽ các địa phương: Ninh Bình, Hải Phòng, Lào Cai, Bắc Ninh, Cao Bằng, Lai Châu, Lạng Sơn, Tuyên Quang để nhận diện rõ nét những giá trị văn hóa, lịch sử và tri thức dân gian kết tinh trong phở.
Thành phố Hà Nội đã làm việc với đại diện ngành văn hóa các tỉnh, thành phố để thảo luận tiêu chí, xác định phạm vi, đối tượng và nội dung nghiên cứu phục vụ xây dựng hồ sơ khoa học; thống nhất cơ chế phối hợp, phân công đầu mối và kế hoạch triển khai giai đoạn nhận diện di sản văn hóa “Phở”, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm bảo đảm tính khoa học, khách quan và sự tham gia của các địa phương trong quá trình xây dựng hồ sơ.
Cùng với đó, thời gian qua, thành phố đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá, lan tỏa giá trị của di sản phở; tổ chức các cuộc thi sáng tác ký họa, video về phở thu hút đông đảo giới trẻ.
Mới đây, thành phố tiếp tục tổ chức cuộc thi sáng tạo tài sản trí tuệ (IP) từ phở. Cuộc thi có phạm vi “phủ sóng” rộng khi tiếp nhận các tác phẩm ở nhiều loại hình như ký họa, ảnh, video ngắn, sản phẩm truyền thông số, bộ nhận diện di sản và các ý tưởng sáng tạo IP văn hóa khác.
Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long cho biết: “Những giá trị di sản văn hóa phi vật thể về ẩm thực của Hà Nội là một trong những lĩnh vực quan trọng của công nghiệp văn hóa. Mục tiêu của cuộc thi là tạo nên một cách nhận diện mới, cách tiếp cận hiện đại đối với di sản vốn gắn bó mật thiết với đời sống người dân Thủ đô. Thành phố Hà Nội mong muốn nhận được sự tham gia tích cực của các bạn trẻ và sẽ có nhiều ý tưởng sáng tạo để cùng quảng bá, phát huy giá trị của di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc này”.
Việc lan tỏa, nâng cao nhận thức cộng đồng được Hà Nội tập trung vào cả hai nhóm: Cộng đồng những người nắm giữ tri thức dân gian về phở và cộng đồng dân cư, những người thụ hưởng giá trị của phở. Cả hai đều đóng vai trò quan trọng trong hành trình để được UNESCO ghi danh.
Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý cho biết, UNESCO không đánh giá một món ăn đơn thuần mà đánh giá toàn bộ những tri thức, tập quán, kỹ năng và giá trị văn hóa được cộng đồng lưu giữ, thực hành và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Hồ sơ đệ trình UNESCO vừa là quá trình nghiên cứu khoa học, vừa là quá trình nâng cao nhận thức cho các chủ thể, cho cộng đồng để hiểu vì sao đây là di sản, vì sao cần đề cử UNESCO ghi danh và trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ di sản sau khi ghi danh. Việc xây dựng một hồ sơ phản ánh trung thực sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng là điều rất quan trọng.
Với những giải pháp trên, Hà Nội đang lựa chọn cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm của công tác bảo tồn. Đó cũng là nền tảng quan trọng để phở khẳng định vị thế của một di sản sống, đủ sức thuyết phục UNESCO và tiếp tục lan tỏa như một biểu tượng văn hóa Việt Nam.
